अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 14

सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्। अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः॥ १४ ॥

sānurāgāṁ striyaṁ dṛṣṭvā mṛtyuṁ vā samupasthitam | avihvala-manāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 14 ||

नेपाली भावार्थ

अगाडि कामवासना र अनुरागले भरिएकी सुन्दरी स्त्री उपस्थित हुँदा होस् वा साक्षात् काल (मृत्यु) नै आइपुग्दा होस्—जसको मन रत्तीभर पनि विचलित हुँदैन र सदा आफ्नो आत्मस्वरूपमा शान्त र स्थिर रहन्छ, त्यो महान् आत्मा भएको पुरुष नै साँचो अर्थमा जीवनमुक्त हो।

English Translation

Seeing a passionate woman full of longing, or seeing death itself approaching right before him, he whose mind remains utterly undisturbed and composed in the Self is truly a liberated, great soul.

सार संक्षेप: कामवासना र मृत्युको भय—यी दुई नै संसारका सबैभन्दा ठूला आकर्षण र त्रास हुन्। जसको मन न त कामवासनाको अगाडि पग्लिन्छ, न त मृत्युको अगाडि काँप्छ, उही सम्पूर्ण संसारलाई जितिसकेको साँचो जीवनमुक्त हो।

१. मानवीय चेतनाका दुई महान् परीक्षाहरू: काम र मृत्यु

मनोविज्ञान र अध्यात्म दुवैले स्वीकार गर्छन् कि मानिसको अन्तःकरणमा दुईवटा सबैभन्दा शक्तिशाली शक्तिहरू छन्:

  1. कामवासना (Eros / Desire): जसले मानिसलाई आकर्षणको जालोमा फसाएर बेहोस बनाइदिन्छ। ठूला-ठूला तपस्वीहरू पनि कामवासनाको अगाडि चिप्लिएका कथा पुराणमा पाइन्छन्।
  2. मृत्यु (Thanatos / Fear of Death): जसले मानिसलाई थरथर काम्ने गरी भयभीत बनाउँछ।

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ मुक्तिको सबैभन्दा कडा अग्निपरीक्षा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

  • एकातिर अनुरागले भरिएकी कामुक सुन्दरी छे (सर्वोच्च सांसारिक आकर्षण)।
  • अर्कोतिर काल (मृत्यु) दाँत देखाएर अगाडि उभिएको छ (सर्वोच्च सांसारिक त्रास)।

२. 'अविह्वलमनाः स्वस्थः' — अविचल आत्मा

ज्ञानी पुरुष यी दुवैको अगाडि किन विचलित हुँदैन?

  • सुन्दरी स्त्री देख्दा: उसलाई न त कामवासनाको उत्तेजना हुन्छ, न त भाग्ने द्वेष नै। उसले स्त्रीको शरीरमा पनि हाडछाला र प्रकृतिको पञ्चभूत मात्र देख्छ, र त्यसभित्र चम्किरहेको आफ्नै आत्मचेतना देख्छ।
  • मृत्यु देख्दा: उसलाई थाहा छ कि मृत्यु त केवल पञ्चभूतको शरीर भत्किनु मात्र हो; आत्मा त अजन्मा र अमर छ। जसरी मानिस पुरानो कोट फेर्दा डराउँदैन, त्यस्तै ज्ञानी शरीर छुट्दा रत्तीभर पनि डराउँदैन।

उसको मन 'अविह्वल' (पूर्ण स्थिर) रहन्छ।

३. 'महाशय' को वास्तविक कसौटी

जुन मानिस घरमा बसेर शान्त देखिन्छ तर प्रलोभन आउँदा बहकिन्छ वा सानो संकट आउँदा रुन थाल्छ, ऊ ज्ञानी होइन।
तर जो आकर्षण र त्रास दुवैको बीचमा पर्वत झैं अचल रहन्छ, अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मुक्त एव महाशयः'—उही साँचो महापुरुष हो।

मनन सूत्र:
"प्रलोभनले नबहकिने, मृत्युले नडगमगाउने; जो सुख र काल दुवैको अगाडि अचल रहन्छ, उही साँचो मुक्त हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):