अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 14
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्। अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः॥ १४ ॥
sānurāgāṁ striyaṁ dṛṣṭvā mṛtyuṁ vā samupasthitam | avihvala-manāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 14 ||
नेपाली भावार्थ
अगाडि कामवासना र अनुरागले भरिएकी सुन्दरी स्त्री उपस्थित हुँदा होस् वा साक्षात् काल (मृत्यु) नै आइपुग्दा होस्—जसको मन रत्तीभर पनि विचलित हुँदैन र सदा आफ्नो आत्मस्वरूपमा शान्त र स्थिर रहन्छ, त्यो महान् आत्मा भएको पुरुष नै साँचो अर्थमा जीवनमुक्त हो।
English Translation
Seeing a passionate woman full of longing, or seeing death itself approaching right before him, he whose mind remains utterly undisturbed and composed in the Self is truly a liberated, great soul.
सार संक्षेप: कामवासना र मृत्युको भय—यी दुई नै संसारका सबैभन्दा ठूला आकर्षण र त्रास हुन्। जसको मन न त कामवासनाको अगाडि पग्लिन्छ, न त मृत्युको अगाडि काँप्छ, उही सम्पूर्ण संसारलाई जितिसकेको साँचो जीवनमुक्त हो।
१. मानवीय चेतनाका दुई महान् परीक्षाहरू: काम र मृत्यु
मनोविज्ञान र अध्यात्म दुवैले स्वीकार गर्छन् कि मानिसको अन्तःकरणमा दुईवटा सबैभन्दा शक्तिशाली शक्तिहरू छन्:
सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ मुक्तिको सबैभन्दा कडा अग्निपरीक्षा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
२. 'अविह्वलमनाः स्वस्थः' — अविचल आत्मा
ज्ञानी पुरुष यी दुवैको अगाडि किन विचलित हुँदैन?
उसको मन 'अविह्वल' (पूर्ण स्थिर) रहन्छ।
३. 'महाशय' को वास्तविक कसौटी
जुन मानिस घरमा बसेर शान्त देखिन्छ तर प्रलोभन आउँदा बहकिन्छ वा सानो संकट आउँदा रुन थाल्छ, ऊ ज्ञानी होइन।
तर जो आकर्षण र त्रास दुवैको बीचमा पर्वत झैं अचल रहन्छ, अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'मुक्त एव महाशयः'—उही साँचो महापुरुष हो।