अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 6

स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ ६ ॥

svapato nāsti me hāniḥ siddhir yatnavato na vā | nāśollāsau vihāyāsmād aham āse yathāsukham || 6 ||

नेपाली भावार्थ

सुतिरहनु वा निष्क्रिय बस्नाले मेरो कुनै हानि (घाटा) हुँदैन, र ठूलो परिश्रम वा प्रयास गर्नाले मलाई कुनै नयाँ सिद्धि वा लाभ पनि थपिँदैन। त्यसैले नास (हानि) को शोक र प्राप्तिको उल्लास दुवैलाई त्यागेर, म आफ्नै स्वाभाविक आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।

English Translation

I incur no loss by sleeping, nor do I achieve any gain through strenuous effort. Therefore, abandoning both the grief of ruin and the euphoria of success, I abide happily as I please.

सार संक्षेप: आत्मा न कुनै काम नगर्दा घट्छ, न त धेरै काम गर्दा बढ्छ। जब मानिस जान्दछ कि ऊ पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, तब सफलताको मादकता र असफलताको डर दुवै समाप्त हुन्छन्।

१. प्रयास र उपलब्धिको भ्रम (Beyond Loss and Gain)

संसारको सम्पूर्ण अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचना दुई कुरामा चल्दछ:

  1. नाश (Loss/Ruination): "काम गरिनस् भने बर्बाद हुन्छस्, खान पाउँदैनस्।"
  2. उल्लास (Gain/Euphoria): "धेरै मेहनत गरिस् भने ठूलो मानिस बन्छस्, पुरस्कार पाउँछस्।"

तर राजा जनक आत्माको सार्वभौम सत्य प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

  • स्वपतो नास्ति मे हानिः: जब म सुत्छु वा केही नगरी बस्छु, मेरो आत्माबाट एक थोपा पनि केही घट्दैन।
  • सिद्धिर्यत्नवतो न वा: जब म दिनरात पसिना बगाएर राज्य चलाउँछु, मेरो आत्मामा कुनै नयाँ हीरा वा सुन थपिँदैन।

किनकि आत्मा सधैँ पूर्ण छ!
जो पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, उसलाई कुनै प्रयासले अझै बढी पूर्ण बनाउन सकिँदैन।

२. 'नाशोल्लासौ विहाय' — तटस्थताको शिखर

जब घाटाको डर हराउँछ:

  • मानिसमा चिन्ता, डिप्रेसन र असुरक्षा मेटिन्छ।
    र जब उपलब्धिको घमण्ड हराउँछ:
  • मानिसमा अहंकार र अरूलाई होच्याउने प्रवृत्ति मेटिन्छ।

जनक नास र उल्लास दुवैलाई फ्याँकेर नदी जस्तै बग्नुहुन्छ।

३. राजाको वास्तविक वैभव

जनक कुनै आलसी भएर ओछ्यानमा पल्टिरहेका छैनन्; उनी मिथिलाको राजकाज चलाइरहेका छन्।
तर उनको भित्री चेतनामा:

  • राज्यमा खडेरी परेर नोक्सान हुँदा पनि उनी भित्रबाट विचलित छैनन्।
  • राज्यमा सुनको वर्षा भएर उल्लास छाउँदा पनि उनी मात्तिएका छैनन्।
    उनी सधैँ 'अहमासे यथासुखम्' — समभावमा स्थित हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"मेहनतले आत्मामा केही थपिँदैन, आरामले आत्माबाट केही घट्दैन; म त नित्य पूर्ण र असंग चेतना हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):