जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 6
स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ ६ ॥
svapato nāsti me hāniḥ siddhir yatnavato na vā | nāśollāsau vihāyāsmād aham āse yathāsukham || 6 ||
नेपाली भावार्थ
सुतिरहनु वा निष्क्रिय बस्नाले मेरो कुनै हानि (घाटा) हुँदैन, र ठूलो परिश्रम वा प्रयास गर्नाले मलाई कुनै नयाँ सिद्धि वा लाभ पनि थपिँदैन। त्यसैले नास (हानि) को शोक र प्राप्तिको उल्लास दुवैलाई त्यागेर, म आफ्नै स्वाभाविक आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।
English Translation
I incur no loss by sleeping, nor do I achieve any gain through strenuous effort. Therefore, abandoning both the grief of ruin and the euphoria of success, I abide happily as I please.
सार संक्षेप: आत्मा न कुनै काम नगर्दा घट्छ, न त धेरै काम गर्दा बढ्छ। जब मानिस जान्दछ कि ऊ पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, तब सफलताको मादकता र असफलताको डर दुवै समाप्त हुन्छन्।
१. प्रयास र उपलब्धिको भ्रम (Beyond Loss and Gain)
संसारको सम्पूर्ण अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचना दुई कुरामा चल्दछ:
तर राजा जनक आत्माको सार्वभौम सत्य प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
किनकि आत्मा सधैँ पूर्ण छ!
जो पहिलेदेखि नै पूर्ण छ, उसलाई कुनै प्रयासले अझै बढी पूर्ण बनाउन सकिँदैन।
२. 'नाशोल्लासौ विहाय' — तटस्थताको शिखर
जब घाटाको डर हराउँछ:
र जब उपलब्धिको घमण्ड हराउँछ:
जनक नास र उल्लास दुवैलाई फ्याँकेर नदी जस्तै बग्नुहुन्छ।
३. राजाको वास्तविक वैभव
जनक कुनै आलसी भएर ओछ्यानमा पल्टिरहेका छैनन्; उनी मिथिलाको राजकाज चलाइरहेका छन्।
तर उनको भित्री चेतनामा:
उनी सधैँ 'अहमासे यथासुखम्' — समभावमा स्थित हुनुहुन्छ।