अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

स्वप्नेन्द्रजालवत्पश्य दिनानि त्रीणि पञ्च वा। मित्रक्षेत्रधनागारदारापत्यादिसम्पदः॥ २ ॥

svapnendrajālavat paśya dināni trīṇi pañca vā | mitrakṣetradhanāgāradārāpatyādisampadaḥ || 2 ||

नेपाली भावार्थ

साथीभाइ, जग्गाजमिन, धन, महल, जीवनसाथी र सन्तान आदि सम्पूर्ण सांसारिक सम्पत्तिहरूलाई केवल तीन वा पाँच दिनका लागि मात्र टिकिरहने सपना र जादुको तमासा जस्तै क्षणिक सम्झिएर हेर!

English Translation

See friends, lands, wealth, houses, spouse, children, and all such worldly assets as lasting for a mere three or five days, like a passing dream or a magician's fleeting trick!

सार संक्षेप: हामी जसलाई 'मेरो परिवार, मेरो घर, मेरो धन' भन्छौं, ती सबै केही दिनका लागि सरायमा भेटिएका यात्रु जस्ता हुन्; सपनाको साम्राज्य ब्युँझनासाथ हराएझैँ मृत्युको एक झट्कामा यी सबै विलीन हुनेछन्।

१. 'दिनानि त्रीणि पञ्च वा' — तीन-पाँच दिनको छोटो मेला

हाम्रो जीवन कति लामो छ?
हामी सोच्छौं— "८० वर्ष, १०० वर्ष!"
तर अनन्त काल (Cosmic Time) को तुलनामा १०० वर्ष भनेको आँखाको एक झिमिक पनि होइन।
अष्टावक्र त्यसैले भन्नुहुन्छ: "दिनानि त्रीणि पञ्च वा" (केवल तीन-चार दिनको पाहुना मात्र हौ तिमी!)।

  • हिजो तपाईं बच्चा हुनुहुन्थ्यो, आज प्रौढ हुनुभयो, भोलि कपाल फुल्छ र चिताको आगो बल्छ।
  • जसरी धर्मशाला वा होटलमा मानिसहरू एक रातका लागि भेटिन्छन् र बिहान आ-आफ्नो बाटो लाग्छन्,
  • त्यसैगरी साथी, पति, पत्नी, सन्तान सबै यो संसार रूपी धर्मशालामा केही दिनका लागि मात्र भेटिएका सहयात्री हुन्।

२. सपना र जादुको तमासा (Dream and Magic Show)

सपनामा तपाईंले एउटा सुन्दर महल बनाउनुभयो, विवाह गर्नुभयो, धेरै छोराछोरी जन्माउनुभयो।
अचानक बिहान घण्टी बज्यो र तपाईं ब्युँझनुभयो।
अब तपाईंले त्यो सपनाको छोराछोरी र महल खोज्न थाल्नुभयो भने मानिसहरूले के भन्लान्?
त्यस्तै, यो जाग्रत संसार पनि एउटा लामो सामूहिक सपना मात्र हो।
जब मृत्युले घण्टी बजाउँछ, तब यो सारा सम्पत्ति र नातागोता सपनाकै महल जस्तै एकै क्षणमा हराएर जान्छ।

३. दैनिक जीवनमा वैराग्यको प्रयोग

यसको अर्थ परिवारलाई घृणा गर्नु वा घर छाडेर भाग्नु होइन।

  • यसको अर्थ हो— प्रेम गर्नुहोस्, सेवा गर्नुहोस्, तर मोह (Clinging Ownership) नराख्नुहोस्।
  • "म यो सुन्दर बगैँचाको हेरचाह गर्ने माली हुँ, तर बगैँचा मेरो होइन।"
  • जब स्वामित्वको अहङ्कार हट्छ, तब सम्बन्धहरूमा कलह र चिन्ता समाप्त हुन्छ र वास्तविक करुणा जाग्छ।

मनन सूत्र:
"संसार केही दिनको मेला हो, तिमी अनन्तका यात्री हौ; पाहुनाको रूपमा प्रेमपूर्वक बाँच, तर धर्मशालालाई आफ्नो घर नठान।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):