अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

प्रवृत्तौ जायते रागो निवृत्तौ द्वेष एव हि। निर्द्वन्द्वो बालवद्धीमानेवमेव व्यवस्थितः॥ ८ ॥

pravṛttau jāyate rāgo nivṛttau dveṣa eva hi | nirdvandvo bālavaddhīmān evameva vyavasthitaḥ || 8 ||

नेपाली भावार्थ

संसारका कर्महरूमा प्रवृत्त हुँदा राग (आसक्ति) उत्पन्न हुन्छ र जबर्जस्ती त्यागेर भाग्दा (निवृत्त हुँदा) द्वेष उत्पन्न हुन्छ; तर ज्ञानी पुरुष कुनै पनि द्वन्द्वमा नफसी निर्दोष बालक झैं आफ्नै स्वरूपमा पूर्ण सहजताका साथ सुप्रतिष्ठित रहन्छ।

English Translation

Attachment arises from engagement in actions, and aversion is born from forced withdrawal. But the wise person, free from the pairs of opposites like an innocent child, remains naturally and effortlessly established in the Self.

सार संक्षेप: संसारमा लाग्नु र संसार छोडेर भाग्नु दुवै मनका विकार हुन्। ज्ञानी बालक जस्तै हुन्छ—ऊ जे आउँछ त्यसमा रम्छ, जे जान्छ त्यसको पछि लाग्दैन; न उसलाई कुनै आसक्ति हुन्छ, न त कसैसँग द्वेष नै।

१. प्रवृत्तिको राग र निवृत्तिको द्वेष

अष्टावक्र यहाँ मानवीय प्रवृत्तिको गहिरो मनोवैज्ञानिक विश्लेषण गर्नुहुन्छ:

  1. प्रवृत्ति (Engagement): जब मानिस काम, परिवार, व्यापार वा समाजमा लाग्छ, बिस्तारै-बिस्तारै त्यहाँ उसको अहङ्कार र आसक्ति (राग) जोडिन्छ। ऊ सोच्छ—'यो मेरो हो, म यसको मालिक हुँ।'
  2. निवृत्ति (Withdrawal): जब संसारबाट चोट खान्छ, तब ऊ विरक्त भएर भाग्न खोज्छ। तर यो भाग्ने क्रियामा संसारप्रतिको घृणा र द्वेष लुकेको हुन्छ।

त्यसैले साधारण मानिस कि त भोगको पासोमा फस्छ, कि त वैराग्यको अहंकारमा।

२. 'बालवत् धीमान्' — ज्ञानीको बालक-तुल्य स्वभाव

ज्ञानी पुरुष कस्तो हुन्छ?
अष्टावक्रले उपमा दिनुभएको छ: 'बालवत्' (एउटा साना बालक जस्तै)।
बालकको स्वभावलाई विचार गरौं:

  • बालक अहिले बालुवाको घर बनाउँछ, निकै तल्लीन भएर खेल्छ (न त त्यहाँ गम्भीर अहङ्कार छ)।
  • एकैछिनमा बतासले बालुवाको घर भत्काइदिन्छ, बालक हाँस्दै अर्को खेल खेल्न थाल्छ (न त त्यहाँ कुनै शोक वा द्वेष छ)।
  • बालक न त संसारबाट भाग्छ, न त कुनै वस्तुलाई आजीवन मेरो भन्दै छातीमा टाँसेर राख्छ।

आत्मज्ञानी पनि बाहिरबाट संसारका सम्पूर्ण व्यवहार गर्दछ, तर भित्रबाट बालक जस्तै पूर्ण निष्पाप, निर्द्वन्द्व र वर्तमान क्षणमा तृप्त रहन्छ।

३. 'एवमेव व्यवस्थितः' — सहज विश्राम

ज्ञानीलाई कुनै विशेष नियम वा विधि चाहिन्न। ऊ जहाँ छ, जस्तो परिस्थितिमा छ, त्यसमै सहज रूपमा व्यवस्थित छ।

  • अनुकूलता आउँदा अहङ्कारले फुल्दैन।
  • प्रतिकूलता आउँदा चिन्ताले गल्दैन।
    यही बालक जस्तो निर्दोष सहजता नै जीवनमुक्तिको परम लक्षण हो।

मनन सूत्र:
"प्रवृत्तिमा राग छ, निवृत्तिमा द्वेष छ; बालक झैं निष्कपट बनेर जिउनु नै आत्माको सहज स्थिति हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):