अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 1
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा। तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः॥ १ ॥
tena jñānaphalaṁ prāptaṁ yogābhyāsaphalaṁ tathā | tṛptaḥ svacchendriyo nityam ekākī ramate tu yaḥ || 1 ||
नेपाली भावार्थ
जुन पुरुष सदा आफ्नै आत्मस्वरूपमा तृप्त रहन्छ, जसका इन्द्रियहरू पूर्ण स्वच्छ र वासनाशून्य छन्, र जो निरन्तर अद्वैत एकाकीपन (आफ्नो शुद्ध अस्तित्व) मा नै आनन्दपूर्वक रमण गर्दछ—वास्तवमा उसैले मात्र ज्ञानको साँचो फल र योगसाधनाको वास्तविक फल प्राप्त गरेको छ।
English Translation
He who is ever inwardly content, whose senses are pure and clear, and who continually delights in the absolute aloneness of the Self—he alone has truly attained the fruit of knowledge and the ultimate fruit of the practice of yoga.
सार संक्षेप: ज्ञान र योगको अन्तिम लक्ष्य कुनै चमत्कार देखाउनु होइन, बरु आफ्नै शुद्ध आत्मामा नित्य तृप्त भएर एक्लै रम्न सक्नु हो। जसलाई अरूको साथ वा बाहिरी मनोरञ्जनको खाँचो पर्दैन, उही वास्तविक सिद्ध हो।
१. सत्रहौं अध्यायको प्रवेश: 'ज्ञानीस्वभावः'
सोह्रौं अध्यायमा सर्वविस्मरण र प्रयासहीनताको उपदेश दिएपछि अब सत्रहौं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्र 'ज्ञानीको स्वभाव' (The Nature of the Knower) कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको सजीव चित्रण गर्नुहुन्छ।
अध्यायको पहिलो श्लोकमै अष्टावक्र ज्ञान र योगको अन्तिम कसौटी प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
संसारमा मानिसहरू वर्षौंसम्म पुस्तक पढ्छन् वा टाउकोले टेकेर योग गर्छन्। तर कसले ज्ञान पायो र कसले योग सिद्ध गर्यो भनेर कसरी चिन्ने?
अष्टावक्रले तीनवटा स्पष्ट लक्षण दिनुभएको छ:
२. 'एकाकी रमते' को आध्यात्मिक गहिराइ
सामान्य मानिस एक्लै बस्न डराउँछ। उसलाई एक्लोपन (Loneliness) लाग्छ, त्यसैले ऊ मोबाइल, टिभी, साथीभाइ वा गफगाफको सहारा खोज्छ। ऊ आफूबाटै भाग्न चाहन्छ!
तर आत्मज्ञानीको एक्लोपन 'लोन्लीनेस' होइन, त्यो त कैवल्य (Aloneness) हो:
३. ज्ञान र योगको वास्तविक समन्वय
जब चित्त शान्त हुन्छ र आत्माको साक्षात्कार हुन्छ, तब दुवै मार्गको फल एउटै हुन्छ—सदा तृप्त भएर वर्तमान क्षणमा रम्नु।