अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 18

सशरीरमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चितम्। शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तस्मिन् किं कल्पयाम्यहम्॥ १८ ॥

saśarīram idaṁ viśvaṁ na kiñcid iti niścitam | śuddhacinmātra ātmā ca tasmin kiṁ kalpayāmy aham || 18 ||

नेपाली भावार्थ

यस शरीर सहित यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड वास्तवमा केही पनि होइन (सपना झैं असत्य हो) भन्ने कुरा मेरो अनुभवमा पूर्ण निश्चित भइसकेको छ! र आत्मा केवल शुद्ध चेतना मात्र हो भने, अब त्यो निर्विकल्प आत्मामा म कुन विषयको व्यर्थ कल्पना गरूँ?

English Translation

It is now definitively certain to me that this entire universe, along with the body, is nothing at all! And the Self is pure, undivided Consciousness alone—what then can I possibly project or imagine in It?

सार संक्षेप: जब साधकलाई सत्य र असत्यको विवेक स्पष्ट हुन्छ, तब मनका सम्पूर्ण काल्पनिक चाहना, योजना र डरहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।

१. 'न किञ्चिदिति निश्चितम्' — परम निश्चयको शक्ति

अध्यात्ममा जबसम्म संशय (Doubt) रहन्छ, तबसम्म मन हल्लिरहन्छ।

  • "के साँच्चै संसार असत्य हो?"
  • "के साँच्चै म आत्मा हुँ?"

तर राजा जनक यहाँ 'निश्चितम्' शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ। यो कुनै किताब पढेर कण्ठ पारेको सिद्धान्त होइन; यो उहाँको आफ्नै प्रत्यक्ष अपरोक्षानुभूति हो।
जसरी बिहान ब्यूँझेपछि सपनाको संसार "केही पनि थिएन" भन्ने कुरामा रत्तिभर शंका रहँदैन, त्यसरी नै आत्मज्ञान भएपछि शरीर र संसारको स्वतन्त्र अस्तित्व समाप्त हुन्छ।

२. शुद्ध चिन्मात्र आत्मामा कल्पनाको अन्त्य

मनले के कल्पना गर्छ?

  • "म धनी बन्छु, म गरिब छु।"
  • "म सफल भएँ, म असफल भएँ।"
  • "यो मेरो शत्रु हो, त्यो मेरो मित्र हो।"

तर जहाँ केवल एउटै शुद्ध चिन्मात्र आत्मा बाहेक केही छँदै छैन, त्यहाँ कसले कसको बारेमा के कल्पना गर्ने?

  • आकाशमा चित्र कोर्न सकिँदैन।
  • पानीमा आगोको कल्पना टिक्दैन।
    त्यसैले ज्ञानीको मनमा कुनै काल्पनिक चिन्ता, भय वा वासना बाँकी रहँदैन। ऊ पूर्ण सन्तुष्ट र शान्त भएर बाँच्दछ।
अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):