अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 8
आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ। निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम्॥ ८ ॥
ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau | niṣkāmaḥ kiṁ vijānāti kiṁ brūte ca karoti kim || 8 ||
नेपाली भावार्थ
'आफ्नो आत्मा नै साक्षात् परब्रह्म हो र संसारको अस्तित्व (भाव) तथा अनस्तित्व (अभाव) केवल मनको कल्पना मात्र हो' भनी दृढ निश्चय गरिसकेको त्यो पूर्ण निष्काम महापुरुषले अब अरू के नयाँ कुरा जान्ने, के नै बोल्ने र के नै कर्म गर्ने?
English Translation
Having firmly ascertained that 'the Self is Brahman' and that both existence and non-existence are mere figments of imagination, what should that desireless sage learn, what should he speak, or what should he do?
सार संक्षेप: जसले आफू नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको मालिक ब्रह्म हुँ भन्ने बुझिसक्यो, उसका लागि अब कुनै नयाँ कुरा सिक्न बाँकी छैन, कसैलाई केही सम्झाउनु छैन र कुनै काम पूरा गर्नु छैन। ऊ पूर्ण मौन र अक्रिय तृप्तिमा विश्राम गर्दछ।
१. 'अयमात्मा ब्रह्म' — महावाक्यको प्रत्यक्ष अनुभव
उपनिषद्को प्रसिद्ध महावाक्य छ: 'अयमात्मा ब्रह्म' (यो आत्मा नै ब्रह्म हो)।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो कुनै किताबी सिद्धान्त होइन, यो ज्ञानीको अपरोक्ष अनुभूति हो।
कदापि पर्दैन!
२. तीन प्रश्नहरूको विसर्जन: जान्नु, बोल्नु र गर्नु
ज्ञानी पुरुषका लागि तीनवटै मानवीय क्रियाहरूको अन्त्य हुन्छ:
३. निष्कामताको पराकाष्ठा
अष्टावक्र यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि ज्ञानी कर्मबाट भाग्दैन; तर उसको कर्ममा व्यक्तिगत अहङ्कार र 'मैले केही पाउनु छ' भन्ने चाहना रत्तीभर पनि हुँदैन। ऊ पूर्ण तृप्त भएर बाँच्छ।