अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 63

भावनाऽभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा। भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी॥ ६३॥

bhāvanā'bhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā | bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī || 63 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानीको दृष्टि सधैं केही 'हुनु' (संसार वा ईश्वरको कल्पना) वा 'नहुनु' (शून्यता वा अभावको कल्पना) मै आसक्त भइरहन्छ। तर आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थित ज्ञानीको दृष्टि भने परम सत्य (ब्रह्म) को साक्षात्कार हुनाले सम्पूर्ण द्वैतवादी कल्पनाहरूबाट मुक्त भएर 'अदृष्टि' (विशुद्ध मौन साक्षी) रूपमा परिणत हुन्छ।

English Translation

The vision of the ignorant is always entangled in either positive contemplation or negative denial; but for the sage established in the Self, that very vision, through contemplation of the one Reality worthy of being known, becomes transcended into non-seeing (pure silent awareness).

सार संक्षेप: अज्ञानीको आँखाले सधैं कुनै न कुनै द्वैत (राम्रो वा नराम्रो, छ वा छैन) खोजिरहन्छ। तर ज्ञानीले जब आफ्नै शुद्ध आत्मालाई देख्छ, तब उसका सबै सांसारिक दृष्टिकोणहरू पग्लेर एकरस महामौन बन्दछन्।

१. भावना र अभावनाको द्वन्द्व

अज्ञानी मनको स्वभाव नै कुनै न कुनै विचारमा अड्किनु हो:

  • भावना (Positive Thinking/Attachment): "यो राम्रो छ, यो भगवान् हुन्, यो मेरो ध्यानको लक्ष्य हो।"
  • अभावना (Negative Thinking/Aversion): "यो नराम्रो हो, यो संसार होइन, म यसलाई त्याग्छु, सबै शून्य हो।"
  • अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै अवस्थामा मनले केही न केही समातिरहेको छ (भावनाऽभावनासक्ता)। चाहे तपाईं डोरी समात्नुहोस् वा सुनको सिक्री, बाँधिनु त बाँधिनु नै हो।

२. 'स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी' — दृष्टिको पराकाष्ठा

ज्ञानीलाई यहाँ 'स्वस्थः' भनिएको छ— 'स्वे तिष्ठति इति स्वस्थः' अर्थात् जो आफ्नै वास्तविक आत्मस्वरूपमा स्थित छ।

  • ऊ जब ध्यान गर्न योग्य एकमात्र सत्य— परब्रह्म (भाव्यम्) मा लीन हुन्छ, तब उसको बाहिरी द्वैत हेर्ने दृष्टि नै समाप्त हुन्छ।
  • यसैलाई 'अदृष्टिरूपिणी' भनिएको छ:
    • यसको अर्थ अन्धो हुनु होइन; यसको अर्थ हो दृश्यलाई सत्य मानेर हेर्ने भ्रमको अन्त्य हुनु।
    • जब ऐना स्वयं प्रकाश बन्छ, तब ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बहरूको कुनै अलग अस्तित्व रहँदैन।

३. दैनिक जीवनमा सम्यक् दृष्टि

  • सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रकारका मानसिक आग्रहहरूबाट माथि उठ्नुहोस्।
  • संसारलाई हेर्दा 'मलाई के फाइदा वा घाटा हुन्छ' भनेर स्वार्थी दृष्टिले नहेर्नुहोस्।
  • आफ्नो भित्री साक्षी भावलाई स्मरण गर्नुहोस् जहाँ न केही बन्ने कल्पना छ, न केही मेटाउने।

मनन सूत्र:
"हुनु र नहुनु मनका चश्मा हुन्; म त ती सबै चश्माहरू फुकालेर आफ्नै विशुद्ध आत्मप्रकाशमा स्थित छु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):