अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 20

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा॥ २० ॥

ekaṁ sarvagataṁ vyoma bahir antar yathā ghaṭe | nityaṁ nirantaraṁ brahma sarva-bhūta-gaṇe tathā || 20 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी एउटै सर्वव्यापी आकाश माटोको घैँटोको भित्र र बाहिर समान रूपमा व्याप्त हुन्छ (घैँटो बने पनि, रहे पनि वा फुटे पनि आकाश सधैँ अखण्ड रहन्छ); त्यसैगरी नित्य र निरन्तर परब्रह्म परमात्मा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भित्र र बाहिर सर्वत्र परिपूर्ण हुनुहुन्छ।

English Translation

Just as the all-pervading space exists both inside and outside a clay pot, so the eternal, unbroken Brahman exists in all beings.

सार संक्षेप: घैँटो फुटे पनि आकाश कहिल्यै फुट्दैन; शरीर नष्ट भए पनि तिमीभित्रको अनन्त चैतन्य सधैँ अजर र अमर रहन्छ— तिमी नै त्यो परब्रह्म हौ।

१. 'घटाकाश' र 'महाकाश' को अमर वेदान्त दृष्टान्त

अध्याय १ को यो अन्तिम श्लोक उपनिषद र वेदान्तको सबैभन्दा शक्तिशाली दृष्टान्त 'घटाकाश' (घैँटोभित्रको आकाश) र 'महाकाश' (बाहिरको अनन्त आकाश) मा आधारित छ:

  • जब कुमालेले माटोको घैँटो बनाउँछ, घैँटोभित्र केही आकाश (खाली ठाउँ) कैद भएको जस्तो देखिन्छ।
  • मानिसहरू भन्छन्— "यो घैँटोको आकाश हो (घटाकाश)" र बाहिरको आकाशलाई "ठूलो आकाश (महाकाश)" भन्छन्।
  • तर के घैँटोले कहिल्यै आकाशलाई टुक्र्याउन सक्छ?
  • घैँटोलाई जहाँसुकै सारे पनि आकाश सर्दैन।
  • अनि जब एकदिन त्यो घैँटो फुट्छ, घैँटोभित्रको आकाश कहाँ जान्छ? त्यो कतै जाँदैन, त्यो त पहिलेदेखि नै महाकाशसँग एक थियो, घैँटो फुटेपछि केवल बीचको माटोको पर्खाल मात्र हरायो!

२. सम्पूर्ण प्राणीहरूमा एउटै परमात्मा

  • हाम्रो यो शरीर त्यो माटोको घैँटो जस्तै हो।
  • शरीरभित्र रहेको चेतना (घटाकाश) र यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई चलाउने परमेश्वर (महाकाश) दुई अलग-अलग होइनन्! ती दुवै एउटै अनन्त आकाश हुन्।
  • शरीर जन्मिन्छ, बालकबाट वृद्ध हुन्छ, र एकदिन मृत्यु भएर खरानी हुन्छ।
  • घैँटो फुट्यो भन्दैमा आकाश फुट्दैन! शरीर मर्यो भन्दैमा आत्मा मर्दैन!
  • त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा'— तिमीमा, ममा, कमिलामा, हात्तीमा— सबैमा त्यही एउटै नित्य परमात्मा अखण्ड रूपमा विराजित हुनुहुन्छ।

३. प्रथम अध्यायको पूर्णता: आत्मसाक्षात्कारको शिखर

यहाँ पुगेर अष्टावक्र गीताको प्रथम अध्याय (आत्मसाक्षात्कारोपदेशः) पूर्ण हुन्छ।

  • राजा जनकले सोधेका तीन प्रश्नहरू:
    1. ज्ञान कसरी हुन्छ?
    2. मुक्ति कसरी हुन्छ?
    3. वैराग्य कसरी हुन्छ?
  • अष्टावक्रले २० वटै श्लोकहरूमा स्पष्ट प्रमाणित गरिदिनुभयो कि:
    • ज्ञान भनेको आफूलाई साक्षी जान्नु हो।
    • मुक्ति भनेको अहिले यसै क्षण आफूलाई अकर्ता र नित्यमुक्त मान्नु हो।
    • वैराग्य भनेको क्षणिक विषय-भोगहरूलाई विष समान त्यागेर आफ्नै अनन्त आत्म-महासागरमा विश्राम गर्नु हो।

मनन योग्य विचार:
"तिमी न कुनै सानो शरीर हौ, न कुनै सीमित व्यक्ति। तिमी त्यो अनन्त आकाश हौ जसमा हजारौँ ब्रह्माण्डहरू आउँछन् र विलीन हुन्छन्। यही तिम्रो सत्य हो, यही तिम्रो मुक्ति हो।"

अघिल्लो

अध्याय 1 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 2 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):