अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 46

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः। पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः॥ ४६॥

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ | palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ || 46 ||

नेपाली भावार्थ

वासना-शून्य सिंह रूपी आत्मज्ञानी पुरुषलाई देख्नासाथ विषय रूपी मदमत्त हात्तीहरू कि त चुपचाप टाढा भाग्छन्, कि त भाग्न नसके ती ज्ञानीकै सामुन्ने झुकेर सेवक झैं चाकडी गर्दै सेवा गर्न थाल्छन्।

English Translation

Seeing the desireless lion of a sage, the wild elephants of sense-objects quietly flee away; and if unable to flee, they humble themselves and serve him like flattering, obedient attendants.

सार संक्षेप: जसको मनमा कुनै वासना छैन, ऊ आध्यात्मिक जगतको सिंह हो। त्यस्तो महापुरुषका अगाडि संसारका कुनै पनि प्रलोभन वा भोगहरू टिक्न सक्दैनन्; ती कि त भाग्छन् कि त उसकै सेवामा समर्पित हुन्छन्।

१. पूर्व श्लोकसँगको तुलना: मृग र सिंह

अघिल्लो श्लोक (४५) मा डराएको साधक मृग जस्तै थियो, जसलाई विषयले लखेट्थ्यो र ऊ गुफामा लुक्थ्यो।
तर यस श्लोकमा अष्टावक्रले सिद्ध ज्ञानीको सिंह गर्जना प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

  • ज्ञानी मृग होइन, ऊ त 'हरिः' (सिंह) हो!
  • उसको सिंह-तुल्य पराक्रमको स्रोत के हो? 'निर्वासनम्'— उसमा कुनै वासना वा तृष्णा छैन।
  • जब मानिस निर्वासना (desireless) बन्छ, तब संसारको कुनै पनि शक्तिले उसलाई झुकाउन सक्दैन।

२. 'विषयदन्तिनः तूष्णीं पलायन्ते'

हात्ती जतिसुकै विशाल र मदमत्त किन नहोस्, जंगलमा सिंहको गर्जना सुन्नासाथ ऊ चुपचाप बाटो मोड्छ।

  • त्यस्तै, काम, क्रोध, लोभ, मान-सम्मान वा धनका मदमत्त हात्तीहरू ज्ञानीको अगाडि टिक्न सक्दैनन्; ती भाग्छन्।
  • अनि यदि ती विषयहरू ज्ञानीको वरिपरि आइपुगे भने पनि (न शक्तास्ते), ती उसका मालिक बन्न सक्दैनन्; ती ज्ञानीको पाउमा सेवक बनेर चाकडी गर्छन् (कृतचाटवः)।
  • राजा जनकको दरबारमा वैभवको कुनै कमी थिएन, तर ती सम्पूर्ण वैभवहरू जनकका दास थिए, जनक तिनका दास थिएनन्।

३. साधकका लागि आत्मिक शक्ति

  • यदि तपाईं विषयहरूलाई जित्न चाहनुहुन्छ भने, विषयसँग बाहिर नलड्नुहोस्; भित्रको वासनालाई ज्ञानको आगोले भस्म गर्नुहोस्।
  • जसलाई केही चाहिँदैन, उसलाई सारा संसारले सलाम गर्छ।
  • आफ्नो भित्री सिंहलाई जगाउनुहोस् र निर्भय भएर जीवनको मैदानमा उभिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म वासनाको दास बनेर भाग्ने कमजोर प्राणी होइन; म त आत्मसाक्षात्कारको त्यो निर्भय सिंह हुँ जसको अगाडि सारा प्रलोभनहरू सेवक बनेर नतमस्तक हुन्छन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):