अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 2

मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद्भज॥ २ ॥

muktim icchasi cet tāta viṣayān viṣavat tyaja | kṣamārjava-dayā-toṣa-satyaṁ pīyūṣavat bhaja || 2 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्यारा शिष्य! यदि तिमी साँचो मुक्ति चाहन्छौ भने, इन्द्रियका क्षणिक विषय-भोगहरूलाई विष सम्झेर तुरुन्तै त्याग गरिदेऊ। अनि क्षमा, सरलता, दया, सन्तोष र सत्यलाई अमृत सम्झेर प्रेमपूर्वक अङ्गीकार गर।

English Translation

If you truly desire liberation, my dear child, shun the sensual objects of the world like deadly poison. Embrace forgiveness, sincerity, compassion, contentment, and truth like immortal nectar.

सार संक्षेप: संसारको वासना विष जस्तै घातक छ; क्षमा, सरलता र सत्य अमृत जस्तै मनलाई निर्मल र शान्त बनाउने दिव्य रसायन हुन्।

१. गुरुको स्नेहमयी सम्बोधन

अष्टावक्रले मिथिलाका चक्रवर्ती सम्राटलाई 'तात' (हे प्यारा बाबु / प्रिय शिष्य!) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ। यो सम्बोधनमा कुनै औपचारिकता वा दूरी छैन। यो गुरु र शिष्यबीचको प्रगाढ प्रेम र आत्मीयताको प्रतीक हो। आध्यात्मिक सत्य तब मात्र बुझ्न सकिन्छ जब गुरुप्रति पूर्ण समर्पण र गुरुको शिष्यप्रति अगाध वात्सल्य हुन्छ।

२. विषय-वासनालाई किन विष भनियो?

'विषय' शब्दको शाब्दिक अर्थ नै हुन्छ— "विशेष रूपले बाँध्ने वस्तु" (विषीणाति इति विषयः)।

  • बाहिरी विषले केवल यस शरीरलाई एकपटक मार्दछ।
  • तर विषय-वासना (काम, लोभ, आसक्ति) रूपी विषले मानिसलाई अनेकौँ जन्म-जन्मान्तरसम्म अज्ञान र दुःखको चक्रव्यूहमा घुमाइरहन्छ।
  • अष्टावक्रको भनाइ संसारबाट भाग्नु होइन, तर संसारका क्षणिक भोगहरूमा स्थायी सुख खोज्ने भ्रम त्याग्नु हो।

३. सद्गुणरूपी पञ्चामृत

विषयको विषबाट बच्न अष्टावक्रले पाँच वटा अमृतमय गुणहरूको सेवन गर्न सिकाउनुहुन्छ:

  1. क्षमा: अरूले गरेको गल्ती वा चोटलाई मनमा गाँठो नपारी विसर्जन गरिदिने शक्ति। क्षमा बिना मन कहिल्यै शान्त हुन सक्दैन।
  2. सरलता (आर्जव): निष्कपटता। मनमा जे छ, बोलीमा त्यही र व्यवहारमा पनि त्यही हुनु। छलकपट र ढोँगको अन्त्य।
  3. दया: सबै प्राणीहरूको पीडालाई आफ्नै जस्तै महसुस गर्ने कोमलता र करुणा।
  4. सन्तोष (तोष): वर्तमान क्षणमा जे प्राप्त छ, त्यसैमा परम तृप्ति हुनु। चाहनाहरूको अनन्त दौडबाट विश्राम।
  5. सत्य: केवल बाहिरी बोलीको सत्यता मात्र होइन, आफ्नै वास्तविक स्वरूप (आत्मा) प्रति पूर्ण निष्ठा।

मनन योग्य विचार:
"विषयको खोजी बाहिर हुन्छ जसले अशान्ति ल्याउँछ; सद्गुणको खोजी भित्र हुन्छ जसले अमृतमय शान्ति दिन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):