जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 14
अहो अहं नमो मह्यं यस्य मे नास्ति किञ्चन। अथवा यस्य मे सर्वं यद्वाङ्मनसगोचरम्॥ १४ ॥
aho ahaṁ namo mahyaṁ yasya me nāsti kiñcana | athavā yasya me sarvaṁ yad vāṅmanasagocaram || 14 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो आश्चर्य, म आफैँलाई नमस्कार गर्दछु! जस मेरो आफ्नो भन्नु केही पनि छैन; अथवा अर्को दृष्टिले हेर्दा वाणीले बोल्न सकिने र मनले सोच्न सकिने जे-जति छन्, ती सबै मेरै हुन्!
English Translation
Oh, wonder of wonders! Salutations to myself, who possesses nothing whatsoever, or alternatively, possesses everything that can ever be reached by speech and mind!
सार संक्षेप: जसको केही पनि छैन, ऊ पूर्ण अकिञ्चन (त्यागी) हो; जसले सबैलाई आफ्नो आत्मा देख्छ, ऊ सर्वेश्वर हो। यी दुवै दृष्टिकोण एउटै आत्मज्ञानका दुई पाटा हुन्।
१. शून्य र अनन्तको दिव्य समन्वय (The Paradox of Zero and Infinity)
राजा जनक यस श्लोकमा वेदान्तको सबैभन्दा गहिरो रहस्य प्रकट गर्नुहुन्छ:
"मेरो केही पनि छैन।" न यो शरीर मेरो हो, न दरबार मेरो हो, न धन-सम्पत्ति मेरो हो। आत्मा शुद्ध साक्षी हो, त्यसको कुनै भौतिक वस्तुमा स्वामित्व हुन सक्दैन।
"जे जति मन र वाणीको विषय छ, त्यो सबै मेरो हो।" किनकि सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड म चेतनाकै प्रकाशमा देखिन्छ। मबिना कुनै वस्तुको अस्तित्व नै सम्भव छैन।
२. मिथिला नरेशको अमर दृष्टान्त
इतिहासमा प्रसिद्ध छ, जब मिथिलाको राजदरबारमा आगो लाग्यो, तब राजा जनकले शान्त भएर भनेका थिए:
यो कुनै संवेदनहीनता होइन, यो त 'म शरीर र सम्पत्तिभन्दा परको अनन्त आत्मा हुँ' भन्ने दृढ आत्मबोध थियो। जब आफ्नो भन्नु केही रहँदैन, तब कुनै कुरा गुम्ने डर पनि समाप्त हुन्छ।
३. दैनिक जीवनमा लोभ र अभावबाट मुक्ति
मानिसहरू जीवनभर "यो मेरो हो, त्यो तेरो हो" भन्दै सिमाना कोर्नमा र सम्पत्ति जोड्नमा जीवन बिताउँछन्।
तर जब आत्मज्ञान हुन्छ: