अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 14

यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे। किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकाङ्गदनूपुरम्॥ १४ ॥

yat tvaṁ paśyasi tatraikas tvam eva pratibhāsase | kiṁ pṛthag bhāsate svarṇāt kaṭakāṅgadanūpuram || 14 ||

नेपाली भावार्थ

तिमीले यस संसारमा जे-जति दृश्यहरू देख्छौ, ती सबैमा एकमात्र तिमी (तिम्रै आत्मचेतना) नै अनेक रूप धारण गरेर चम्किरहेका छौ! के सुनबाट बनेका बाला (कङ्कण), बाजुबन्द र पायलहरू सुनभन्दा अलग हुन सक्छन् र? कदापि सक्दैनन्!

English Translation

Whatever you perceive, in all of that you alone shine forth as the One. Can bracelets, armlets, and anklets ever appear separate from the gold of which they are made?

सार संक्षेप: जसरी सुनले अनेक गहनाको रूप लिन्छ तर वास्तवमा सुन नै रहन्छ, त्यसैगरी तपाईंको एकमात्र आत्मा नै सारा संसारका मानिस, चराचर र दृश्य बनेर चम्किरहेको छ। देख्ने र देखिने सबै एउटै हो।

१. सुन र गहनाको प्रसिद्ध वेदान्त दृष्टान्त

अष्टावक्र यहाँ उपनिषद्को सबैभन्दा प्रिय र प्रत्यक्ष उदाहरण दिनुहुन्छ:

  • एउटा सुनको टुक्राबाट कालिगढले के बनाउँछ?
    • हातमा लगाउने बाला (कटक)
    • पाखुरामा लगाउने बाजुबन्द (अङ्गद)
    • खुट्टामा लगाउने पायल (नूपुर)

अब बाहिरबाट हेर्दा:

  • नाम फरक छ (बाला, बाजुबन्द, पायल)।
  • रूप फरक छ (गोलो, लामो, सानो)।
  • प्रयोग फरक छ (हात, पाखुरा, खुट्टा)।
    तर यदि सुन पगालिदियो भने के बाँकी रहन्छ?
    केवल सुन! शतप्रतिशत शुद्ध सुन!

२. 'यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव' — सर्वत्र आफ्नै दर्शन

त्यसैगरी:

  • बाहिर देखिने मानिस, रुख, हिमाल, जनावर, सूर्य, चन्द्रमा— यी सबै नाम र रूप मात्र हुन्।
  • यी सबैको भित्र जुन अस्तित्व र चेतना छ, त्यो 'त्वमेव' — साक्षात् तिम्रो आत्मा नै हो!

जब आत्मज्ञानीले संसारलाई हेर्छ:

  • उसले शत्रु वा मित्र देख्दैन; उसले आफ्नै आत्मालाई विभिन्न भेषमा देख्छ।
  • जसरी एउटै अभिनेता नाटकमा कहिले राजा, कहिले भिखारी, कहिले डाँकु बनेर आउँछ तर पर्दा पछाडि उही एउटै साथी हुन्छ।

३. अद्वैतको आनन्द

जब तपाईंले सबैमा सुन (आफ्नो आत्मा) देख्नुहुन्छ:

  • तब कुनै गहनासँग घृणा हुँदैन।
  • न बालासँग राग हुन्छ, न पायलसँग द्वेष।
    सबै कुरा आफ्नै खेल लाग्न थाल्दछ।

मनन सूत्र:
"बाला र पायल केवल सुन हुन्; सारा ब्रह्माण्ड केवल मेरी आत्मा हो। म बाहेक यहाँ दोस्रो केही छँदै छैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):