अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 1
अविनाशिनमात्मानमेकं विज्ञाय तत्त्वतः। तवात्मज्ञस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः॥ १ ॥
avināśinam ātmānam ekaṁ vijñāya tattvataḥ | tavātmajñasya dhīrasya katham arthārjane ratiḥ || 1 ||
नेपाली भावार्थ
हे जनक! जब तिमीले आफूलाई तत्वतः एक, अद्वितीय र अविनाशी आत्मा भनेर चिनिसकेका छौ भने, तिमी जस्तो आत्मज्ञानी र धैर्यवान् पुरुषको चित्त अझै पनि धन-सम्पत्ति जोड्ने र संग्रह गर्ने सांसारिक लोभमा कसरी रमाउन सक्छ?
English Translation
Having truly realized the Self to be one, indivisible, and indestructible, how can a wise and steadfast knower of the Self like you still find delight in the acquisition of wealth?
सार संक्षेप: जसले आफूभित्र अनन्त आत्म-खजाना भेट्टाइसक्यो, ऊ फेरि बाहिर कौडी र माटो बटुल्न दौडँदैन। सच्चा आत्मज्ञानको कसी बाहिरी धनप्रतिको निष्कामता हो।
१. गुरुद्वारा शिष्यको कसी परीक्षण (The Guru's Acid Test)
दोस्रो अध्यायमा राजा जनकले आत्मसाक्षात्कारको अद्भुत उल्लास प्रकट गर्नुभयो— "म अनन्त महासागर हुँ, मलाई नमस्कार छ!"
जनकको यस्तो घोषणा सुनेपछि सद्गुरु अष्टावक्रले ताली बजाएर मात्र छाड्नुभएन।
सद्गुरुको कर्तव्य शिष्यको ज्ञान वास्तविक हो कि केवल बौद्धिक फुर्ती (Intellectual Pride) मात्र हो भनी जाँच्नु हो।
त्यसैले अष्टावक्र सिधै प्रहार गर्नुहुन्छ:
२. ज्ञान र आचरणको एकरूपता (Integrity of Realization)
अद्वैत वेदान्त केवल ठूला-ठूला कुरा गर्ने शास्त्र होइन।
यदि कसैले मुखले "म ब्रह्म हुँ, म मुक्त छु" भन्छ तर व्यवहारमा एउटा सानो रुपैयाँ वा जमिनको टुक्राका लागि अरूसँग लड्छ, लोभ गर्छ भने उसको ज्ञान झुठो हो।
३. व्यावहारिक जीवनमा यसको सन्देश
हामी संसारमा बाँच्नका लागि धन आर्जन गर्छौं, त्यो स्वाभाविक हो। तर जब धन आफैँमा जीवनको अन्तिम लक्ष्य र सुरक्षाको भ्रम बन्दछ, तब त्यो बन्धन बन्छ।
सच्चा सुरक्षा बैंक खातामा होइन, आत्माको अमरतामा छ भन्ने जान्नु नै ज्ञानको पहिलो परीक्षा हो।