अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते। भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः॥ ५ ॥

bubhukṣur iha saṁsāre mumukṣur api dṛśyate | bhoga-mokṣa-nirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 5 ||

नेपाली भावार्थ

यस संसारमा सांसारिक सुख-भोग चाहनेहरू (बुभुक्षु) पनि धेरै देखिन्छन् र संसारबाट मुक्त हुन चाहने साधकहरू (मुमुक्षु) पनि देखिन्छन्; तर न त भोगको चाहना राख्ने, न त मोक्षको नै कुनै आकांक्षा राख्ने—यस्तो महान् पुरुष (महाशय) त यस संसारमा अत्यन्त विरलै पाइन्छ।

English Translation

In this world, those who desire sensory enjoyment (bubhukshu) are seen, and seekers who long for liberation (mumukshu) are also found; but the great-souled one who desires neither enjoyment nor liberation is exceedingly rare indeed.

सार संक्षेप: संसारी भोगको भिखारी हो, साधक मोक्षको भिखारी हो; दुवैको हातमा इच्छाको कचौरा छ। तर साँचो ज्ञानी कुनै कुराको भिखारी हुँदैन—ऊ पहिल्यै सम्राट हो, त्यसैले उसलाई न संसारको लोभ छ, न त मोक्षको चाहना नै।

१. दुई प्रकारका भिखारी: बुभुक्षु र मुमुक्षु

अष्टावक्र यहाँ मानवीय चेतनाको वर्गीकरण गर्नुहुन्छ:

  1. बुभुक्षु (The Pleasure-Seeker):
    • जसलाई धन, पद, शक्ति, प्रतिष्ठा र इन्द्रियका भोगहरू चाहिन्छ। ऊ संसारको पछि कुदिरहेको छ।
  2. मुमुक्षु (The Liberation-Seeker):
    • जसले संसारका दुःख देख्यो र अब उसलाई स्वर्ग, वैकुण्ठ वा मोक्ष चाहिन्छ। ऊ मन्दिर, आश्रम, ध्यान र गुरुहरूको पछि कुदिरहेको छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: बाहिरबाट हेर्दा यी दुई बिल्कुल विपरीत देखिन्छन्, तर गहिरिएर हेर—दुवैको मनमा के छ?
'इच्छा' (Desire)!

  • एउटा संसारको भिखारी हो, अर्को मोक्षको भिखारी हो।
  • एउटाले फलामको साङ्लो मागिरहेको छ, अर्कोले सुनको साङ्लो मागिरहेको छ!

२. 'भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी' — सर्वोच्च शिखर

साँचो महापुरुष को हो?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः'।
त्यो महाशय (विशाल हृदय भएको पुरुष) विरलै हुन्छ, जसले भन्छ:

  • "मलाई संसारका भोगहरू पनि चाहिँदैनन्, किनकि ती नश्वर र असत्य हुन्।"
  • "र मलाई मोक्ष पनि चाहिँदैन, किनकि म कहिल्यै कसैको बन्धनमा परेको थिइनँ! म पहिल्यै नित्य-मुक्त चैतन्य हुँ।"

जब मानिसले मोक्षको पनि अन्तिम लालसा छोडिदिन्छ, तब बन्धन र मुक्तिको पूरै नाटक समाप्त हुन्छ र केवल शुद्ध परमात्मा बाँकी रहन्छ।

३. 'महाशय' को अर्थ

महाशयको अर्थ हो जसको आशय (हृदय) यति विशाल भइसक्यो कि उसमा अब कुनै व्यक्तिगत चाहना अटाउने ठाउँ नै छैन।
ऊ न त केही माग्न मन्दिर जान्छ, न त केही त्याग्न जङ्गल भाग्छ। ऊ जहाँ छ, त्यहीं भगवान् छ।

मनन सूत्र:
"भोगको चाहना बन्धन हो, मोक्षको लोभ पनि सूक्ष्म बन्धन हो; जब सबै चाहनाहरू मेटिन्छन्, तब साँचो मुक्ति स्वतः चम्किन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):