अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 86

निर्ममो निरहङ्कारो न किञ्चिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न॥ ८६॥

nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ | antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 86 ||

नेपाली भावार्थ

'मेरो' भन्ने ममतारहित, 'म' भन्ने अहंकाररहित, 'यहाँ आत्माबाहेक कुनै वस्तुको छुट्टै अस्तित्व छैन' भन्ने अटल निश्चय भएको, र जसका भित्री सम्पूर्ण आशा-अपेक्षाहरू पूर्णतः पग्लेर सकिएका छन्— त्यस्तो ज्ञानी पुरुषले बाहिरबाट अनेकौं काम गरिरहँदा पनि वास्तवमा उसले केही गरेकै हुँदैन।

English Translation

Free from 'mine', free from 'I', firmly ascertained that 'nothing exists separately', and one within whom all inner expectations have dissolved—he does not act at all, even while actively performing deeds.

सार संक्षेप: जब 'म' र 'मेरो' को भ्रम मेटिन्छ र भित्री आशाहरू पग्लिन्छन्, तब कर्म हातगोडाले गरे पनि आत्मा पूर्ण अकर्ता रहन्छ। यस्तो मानिसले गरेको काम आकाशमा कोरेको रेखा जस्तै हुन्छ, जसको कुनै निशान रहँदैन।

१. कर्मको विष हरण गर्ने मन्त्र

कर्म आफैंमा विष होइन; कर्मसँग जोडिएको 'ममता' (mine), 'अहंकार' (I) र 'आशा' (expectation) ले नै कर्मलाई बन्धन बनाउँछ।

  • जब मानिसले भन्छ— "यो मेरो काम हो, मैले गरें, मलाई यसको फल चाहिन्छ", तब ऊ कर्मको पासोमा फस्छ।
  • तर अष्टावक्रको ज्ञानी:
    • निर्ममः: ऊ कसैमाथि वा कुनै काममाथि स्वामित्व जमाउँदैन।
    • निरहङ्कारः: 'मैले गरें' भन्ने अहंकारको विष उसमा छैन।
    • अन्तर्गलितसर्वाशः: उसलाई भविष्यबाट केही आशा छैन; उसका सबै इच्छाहरू भित्रै पग्लेर शान्त भइसकेका छन्।

२. 'कुर्वन्नपि करोति न' — अद्वैत अकर्तापन

यो श्लोक कर्मयोग र ज्ञानयोगको परम मिलन हो:

  • बाहिरबाट हेर्दा लाग्छ कि उसले राज्य चलाइरहेको छ, युद्ध लडिरहेको छ वा परिवार सम्हालिरहेको छ (कुर्वन्नपि)।
  • तर उसको भित्र के छ? 'न किञ्चिदिति निश्चितः'— आत्माबाहेक केही छँदै छैन भन्ने सत्यको पूर्ण निश्चय।
  • जब गर्ने व्यक्ति नै आत्मा हो र गराउने पनि आत्मा हो भने कर्ता को?
  • त्यसैले ऊ कर्म गर्दा पनि 'करोति न'— अकर्ता नै रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा अकर्ता भावको अभ्यास

  • दिनभर काम गर्दा 'म गरिरहेको छु' भन्ने तनावलाई छाडेर 'प्रकृतिले काम गरिरहेकी छ' भन्ने साक्षी भावमा रहनुहोस्।
  • कामको परिणाम राम्रो होस् वा नराम्रो, आफ्नो भित्री शान्तिलाई डगमगाउन नदिनुहोस्।
  • आफ्नो मनबाट अपेक्षाहरूलाई पगाल्नुहोस्; आशाहीन हुनु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो।

मनन सूत्र:
"मेरो न केही छ, न म केही हुँ; कर्म भइरहेको छ तर म सधैं अचल, निष्काम र अकर्ता आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):