अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 100

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः। यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते॥ १००॥

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ | yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate || 100 ||

नेपाली भावार्थ

परम शान्त बुद्धि भएको आत्मज्ञानी पुरुष न त मानिसहरूको भीडभाडयुक्त शहरतिर दौडिन्छ, न त डराएर जंगल वा एकान्त गुफातिर नै भाग्छ। ऊ जुनसुकै परिस्थितिमा र जहाँसुकै रहे पनि आफ्नै आत्मस्वरूपमा सधैं समान र अविचल भएर विराजमान रहन्छ।

English Translation

The sage of deeply pacified intellect neither runs towards crowded societies nor flees to the remote forest; in whatever circumstance and wherever he may be, he abides ever equanimous and undisturbed.

सार संक्षेप: अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) को यो अन्तिम निष्कर्ष हो: शान्ति भीडमा पनि छैन, जंगलमा पनि छैन— शान्ति त तपाईंको आफ्नै शान्त बुद्धि (उपशान्तधी) मा छ। जो आफूभित्र शान्त भइसक्यो, उसका लागि शहर र जंगल दुवै एउटै परमात्माको मन्दिर हुन्।

१. अठारहौं अध्याय (शान्तिशतकम्) को परम विश्राम

यो श्लोक अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा विशाल र गम्भीर अध्याय 'शान्तिशतकम्' (१०० श्लोकहरूको शतक) को अन्तिम महावाक्य हो:

  • साधकहरू अक्सर दुई ठाउँमा दौडिन्छन्:
    1. जब एक्लो हुन्छन्, छटपटाएर साथीभाइ र भीडतिर दौडिन्छन् (जनाकीर्णम्)।
    2. जब भीडले थिच्छ, वाक्क भएर जंगल वा आश्रमतिर भाग्छन् (अरण्यम्)।
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै ठाउँमा भाग्नु भनेको मन अशान्त हुनुको प्रमाण हो।
  • जो 'उपशान्तधीः' छ, जसको बुद्धि आत्मबोधद्वारा पूर्ण शान्त भइसकेको छ, ऊ कतै पनि भाग्दैन।

२. 'यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते'

ज्ञानीको लागि कुनै ठाउँ विशेष पवित्र वा अपवित्र हुँदैन:

  • यदि उसलाई बजारमा बस्नुपर्‍यो— ऊ त्यहीं समभावमा बस्छ।
  • यदि उसलाई जंगलमा बस्नुपर्‍यो— ऊ त्यहीं समभावमा बस्छ।
  • न उसलाई भीडले अशान्त बनाउन सक्छ, न एकान्तले एक्लो महसुस गराउन सक्छ।
  • ऊ त 'यथातथा' (जस्तो अवस्था भए पनि) र 'यत्रतत्र' (जहाँ भए पनि) आफ्नै अमर आत्मपदमा सधैं अटल रहन्छ।

३. अध्याय १८ को समग्र सन्देश

यस शतकका १०० वटा श्लोकहरूले एउटै सन्देश दिएका छन्:

  • तपाईं कुनै शरीर, मन वा कर्ता होइन; तपाईं त नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त र आनन्दस्वरूप परब्रह्म हुनुहुन्छ।
  • साधना गरेर केही पाउनु छैन; केवल अज्ञानको काँढा झिकेर आफ्नै स्वभावमा विश्राम लिनु नै परम शान्ति हो।

मनन सूत्र:
"न म भीडबाट भाग्ने कायर हुँ, न एकान्त खोज्ने भिखारी; म त जहाँ र जस्तो परिस्थितिमा पनि आफ्नै अद्वैत आत्म-शान्तिमा सदा विराजमान सम्राट हुँ।"

अघिल्लो

अध्याय 18 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 19 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):