अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 4

कर्मनैष्कर्म्यनिर्बन्धभाजो देहस्थयोगिनः। संयोगायोगविरहादहमासे यथासुखम्॥ ४ ॥

karmanaiṣkarmyanirbandhabhājo dehasthayoginaḥ | saṁyogāyogavirahād aham āse yathāsukham || 4 ||

नेपाली भावार्थ

आफूलाई शरीर नै ठान्ने कतिपय योगीहरू 'मैले कर्म गर्नुपर्छ' वा 'मैले कर्म त्याग्नुपर्छ' भन्ने हठ वा आग्रहमा बाँधिएका हुन्छन्; तर कुनै वस्तु वा परिस्थितिसँग जोडिनु (संयोग) र छुटिनु (वियोग) को द्वन्द्वबाट म पूर्णतया मुक्त भइसकेको हुनाले, म आफ्नै सहज आत्मस्वरूपमा परम सुखपूर्वक बसिरहेको छु।

English Translation

Yogis who are attached to the body are bound by the rigid insistence upon either action or inaction. But being entirely free from both connection and separation, I abide happily as I please.

सार संक्षेप: जहाँसम्म मानिसले आफूलाई शरीर मान्छ, त्यहाँसम्म कर्म गर्ने कि त्याग्ने भन्ने हठ रहिरहन्छ। तर जब मानिस जान्दछ कि ऊ असंग आत्मा हो, तब कुनै संयोग र वियोगले उसलाई बाँध्न सक्दैन।

१. 'देहस्थयोगिनः' — शरीरको स्तरमा अड्किएका योगीहरू

राजा जनक यहाँ धेरै गहिरो आध्यात्मिक कसीमा चर्चा गर्नुहुन्छ:

  • केही साधकहरू छन् जो दिनरात हठ गर्छन्: "मैले यो मन्त्र जप्नैपर्छ, मैले यो यम-नियम पालना गर्नैपर्छ।"
  • केही सन्यासीहरू छन् जो हठ गर्छन्: "म कुनै काम छुन्नँ, म हात बाँधेर बस्छु।"

जनक यी दुवैलाई 'देहस्थयोगिनः' (अझै पनि शरीरकै पहिचानमा बाँधिएका साधक) भन्नुहुन्छ।
किनकि:

  • कर्म गर्नु पनि शरीरको विषय हो।
  • कर्म त्याग्नु पनि शरीरकै हठ हो।
    जबसम्म मानिसले "म शरीर हुँ" भन्ने मान्यता छोड्दैन, तबसम्म कर्म र अकर्मको आग्रह (निर्बन्ध) टुट्दैन।

२. 'संयोगायोगविरहात्' — संयोग र वियोगबाट मुक्ति

सांसारिक मानिस दुई कुरामा पिल्सिन्छ:

  1. संयोग (Union): मनपर्ने मानिस वा धन भेटिँदा खुसी हुनु।
  2. वियोग (Separation): त्यो मानिस वा धन छुट्दा छाती पिटेर रुनु।

तर आत्मा कस्तो छ?
आत्मा 'असंग' छ।

  • आकाशसँग बादल जोडिन्छ पनि र छुटिन्छ पनि; तर आकाश न बादलसँग जोडिएर धनी हुन्छ, न बादल उडेर जाँदा गरिब हुन्छ!
  • त्यसैगरी जनक भन्नुहुन्छ: मेरो न कसैसँग संयोग छ, न वियोग। म त केवल अनन्त आकाश जस्तै छु।

३. सच्चा स्वतन्त्रता

जब संयोग र वियोगको भय सकियो, तब राजा जनक दरबारमा बस्दा पनि मुक्त छन्, र जङ्गलमा बस्दा पनि मुक्त छन्।
उहाँ कुनै नियमको दास हुनुहुन्न; उहाँ 'यथासुखम्' आत्म-आनन्दमा रमिरहनुभएको छ।

मनन सूत्र:
"न जोडिँदा खुसी हुनु छ, न छुट्दा दुःखी हुनु छ; म त संयोग र वियोग दुवैभन्दा पर रहेको नित्य असंग आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):