अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 38

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः। एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः॥ ३८॥

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ | etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ || 38 ||

नेपाली भावार्थ

कुनै वास्तविक आधार नभएका र व्यर्थका मान्यता तथा विषयहरूलाई समात्न व्याकुल अज्ञानीहरूले वास्तवमा संसार-बन्धनलाई नै पाल्ने र पोषण गर्ने काम गरिरहेका छन्। तर ज्ञानी महापुरुषहरूले भने सम्पूर्ण अनर्थ र दुःखको मुहान रहेको यस संसारको जरो नै फेदबाट काटिदिएका छन्।

English Translation

Lacking any true foundation and obsessively anxious to grasp and cling, the ignorant merely nourish the cycle of samsara; whereas the truly wise have severed this root of all catastrophe directly at its base.

सार संक्षेप: संसार आफ्नै बलले टिकेको छैन; हाम्रो पक्रिने बानी (attachment/ग्रह) ले गर्दा मात्र यो टिकेको हो। अज्ञानीले मान्यताहरू समातेर दुःखलाई पाल्छ, तर ज्ञानीले समात्ने बानीको जरा नै काटेर सधैंका लागि मुक्त हुन्छ।

१. संसारलाई कस्ले बचाइरहेको छ? (संसारपोषकाः)

हामी सोच्छौं कि संसारले हामीलाई दुःख दिइरहेको छ। तर अष्टावक्रको आँखाले हेर्दा सत्य ठ्याक्कै उल्टो छ:

  • संसारमा केही पनि स्थायी छैन; यो त निराधार (निराधाराः) छ।
  • तर अज्ञानी मानिसहरू व्यर्थका मान्यता, जाति, धर्म, धन, सम्बन्ध र अहंकारका काठहरूलाई च्याप्प समात्न तँछाडमँछाड गर्छन् (ग्रहव्यग्राः)।
  • जब तपाईं पानीको फोकालाई 'मेरो' भनेर समात्न खोज्नुहुन्छ, तपाईं आफैं आफ्नो हात भिजाएर पीडा जन्माउनुहुन्छ।
  • यसरी अज्ञानीहरूले आफ्नो अज्ञान र आसक्तिद्वारा संसारको दुःखलाई दिनरात खाना खुवाएर हुर्काइरहेका छन् (संसारपोषकाः)।

२. 'मूलच्छेदः कृतो बुधैः' — ज्ञानीको विवेक-खड्ग

ज्ञानी पुरुषले संसारका हाँगा-बिँगासँग लडाइँ गर्दैन।

  • उसले बाहिरी विषयहरूलाई त्याग्ने नाटक गर्दैन।
  • उसले त सिधै अनर्थको जरोमा प्रहार गर्छ— त्यो जरो हो: 'म शरीर हुँ र संसार सत्य हो' भन्ने भ्रम।
  • जब विवेकको बन्चरोले त्यो मूल अज्ञान नै काटिन्छ, तब संसार-वृक्ष स्वतः सुकेर ढल्छ।
  • रुख काटिएपछि त्यसका दुःख, भय र शोकका पातहरू पनि सधैंका लागि हराउँछन्।

३. व्यावहारिक जीवनमा ग्रह-मुक्ति (Letting Go)

  • आफ्नो मनलाई निरीक्षण गर्नुहोस्: तपाईं कुन-कुन मान्यता, रिस वा पुरानो पीडालाई समातेर बसिरहनुभएको छ?
  • जे अनित्य छ, त्यसलाई समात्ने प्रयास छाडिदिनुहोस्; छोड्नासाथ तपाईं हल्का हुनुहुनेछ।
  • संसारलाई सुधारिदिन्छु भनेर तनाव नलिनुहोस्; पहिले आफ्नो भित्री समात्ने बानी (clinging) को जरो काट्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"दुःख संसारमा छैन, संसारलाई समात्ने मेरो हातमा छ; जब म हात खोल्छु, तब म अहिले नै पूर्ण स्वतन्त्र हुन्छु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):