अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 55

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः। विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक्॥ ५५॥

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ | vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk || 55 ||

नेपाली भावार्थ

नोकर-चाकर, छोराहरू, पत्नी, नाति-नातिना र आफ्नै कुल-कुटुम्बहरूले हाँसो उडाएर जतिसुकै धिक्कारे वा अपमान गरे तापनि, आत्मज्ञानी योगीको मनमा रत्तिभर पनि कुनै क्रोध, दुःख वा मानसिक विकार उत्पन्न हुँदैन।

English Translation

Even when mockingly ridiculed and insulted by his servants, sons, wife, grandchildren, and relatives, the realized yogi does not suffer the slightest inner agitation or perturbation.

सार संक्षेप: शत्रुको अपमान सहनुभन्दा आफ्नै परिवार र सन्तानको तिरस्कार सहनु हजार गुणा कठिन हुन्छ। तर जसले आफ्नो अमर आत्मालाई चिनिसक्यो, उसलाई आफ्नै घरका मानिसको हाँसो र अपमानले पनि रत्तिभर डगाउन सक्दैन।

१. अध्यात्मको सबैभन्दा कठिन परीक्षा: आफ्नैबाट अपमान

संसारमा धेरै मानिस बाहिरी शत्रु वा अपरिचितको गाली सहन सक्छन्।
तर जब:

  • आफ्नै छोराले अनादर गर्छ,
  • आफ्नै पत्नीले धिक्कार्छे,
  • नोकरहरूले समेत खिसीट्युरी गर्छन्,
  • नाति-नातिना र आफन्तहरूले 'पागल' भनेर हाँसो उडाउँछन्—
    तब साधारण मानिसको अहंकार छियाछिया हुन्छ र ऊ असह्य पीडाले जल्दछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: सच्चा योगीको परीक्षा यहीँ हुन्छ। उसलाई आफ्नै परिवारले उपहास गरेर धिक्कार्दा पनि (विहस्य धिक्कृतः) उसको मनमा अलिकति पनि हलचल हुँदैन (न याति विकृतिं मनाक्)।

२. किन ज्ञानी विचलित हुँदैन?

ज्ञानी पुरुष किन रिसाउँदैन वा दुःखी हुँदैन?

  1. अहंकारको अभाव: अपमान त अहंकारको हुन्छ। जब भित्र 'म फलानो हुँ' भन्ने अहंकारी पहिचान नै मरेको छ, तब अपमानको तीर कसलाई लाग्ने? हावामा चलाएको तरबारले हावालाई काट्न सक्दैन।
  2. मायाको खेलको बोध: ऊ जान्दछ कि यी सम्बन्धहरू केवल नाटकका पात्र हुन्। जसरी नाटक सकिएपछि राजा र भिखारी दुवै सामान्य मानिस हुन्, त्यसैगरी शरीरको नाता केवल केही दिनको संयोग मात्र हो।
  3. करुणाको दृष्टि: ऊ उनीहरूलाई शत्रु देख्दैन; ऊ त दया गर्छ कि यी बिचराहरू अज्ञानको निद्रामा निदाइरहेका छन् र व्यर्थमा रिसाइरहेका छन्।

३. पारिवारिक जीवनमा शान्तिको सूत्र

  • परिवारका सदस्यहरूबाट सधैं सम्मान र कृतज्ञताको आशा नराख्नुहोस्।
  • अरूको कटु वचनलाई व्यक्तिगत रूपमा नलिई उनीहरूको अज्ञानको परिणाम ठानेर क्षमा गरिदिनुहोस्।
  • आफ्नो आत्मसम्मान कसैको शब्दमा होइन, आफ्नै अचल आत्मस्वरूपमा खोज्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"प्रशंसा र अपमान शरीरका नामका लागि हुन्; म त त्यो अनन्त आत्मा हुँ जसलाई कसैको आदरले बढाउन सक्दैन र कसैको अनादरले घटाउन सक्दैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):