अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 14

क्व चास्ति क्व च वा नास्ति क्वास्ति चैकं क्व च द्वयम्। बहुनाऽत्र किमुक्तेन किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मम॥ १४॥

kva cāsti kva ca vā nāsti kvāsti caikaṃ kva ca dvayam | bahunātra kim uktena kiñcin nottiṣṭhate mama || 14 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: कहाँ छ 'अस्ति' (हुनु) र कहाँ छ 'नास्ति' (नहुनु)? कहाँ छ 'एक' र कहाँ छ 'दुई'? अब यहाँ धेरै बोलेर के फाइदा? ममा अब कुनै पनि संकल्प, विकल्प वा विचारको तरङ्ग उठ्दै उठ्दैन (म महामौन परब्रह्ममा लीन भएको छु)!

English Translation

King Janaka said: Where is 'is' (existence), and where is 'is not' (non-existence)? Where is 'one', and where is 'two'? What is the use of speaking more in this regard? In me, nothing whatsoever arises any longer!

सार संक्षेप: अष्टावक्र गीताको अन्तिम विश्राम— महामौन! जब शब्दहरू आफ्नो सीमा स्वीकार गरेर मौन हुन्छन्, जब अस्ति-नास्ति र एक-दुईका अन्तिम दार्शनिक विचारहरू पनि शान्त हुन्छन्, तब केवल त्यो अनिर्वाच्य, अगाध, परमानन्दस्वरूप आत्मचैतन्य मात्र शेष रहन्छ। ॐ तत् सत्।

१. अष्टावक्र गीताको महा-उपसंहार (The Grand Finale)

अष्टावक्र गीता २० अध्याय र २९८ श्लोकको एक यस्तो आध्यात्मिक महायात्रा हो, जसले साधकलाई अज्ञानको दलदलबाट उठाएर सिधै कैवल्यको शिखरमा स्थापित गरिदिन्छ।

  • यो अन्तिम श्लोक राजा जनकको मात्र होइन, सम्पूर्ण आत्मज्ञानीहरूको मौन हस्ताक्षर हो।
  • यहाँ जनक भन्नुहुन्छ: अब 'अस्ति' (छ) र 'नास्ति' (छैन) भन्ने शब्दहरू पनि व्यर्थ भइसके।
  • 'एक' भन्नु पनि संख्याको सीमा हो; 'अद्वैत' भन्नु पनि द्वैतको अभाव जनाउने शब्द हो।
  • वास्तविक सत्य त शब्दहरूको सीमाभन्दा पर छ।

२. 'बहुनाऽत्र किमुक्तेन'— शब्दहरूको अन्तिम विश्राम

  • शास्त्रहरू कति पढ्ने? प्रवचन कति सुन्ने? तर्क कति गर्ने?
  • जनक भन्नुहुन्छ: "बहुनाऽत्र किमुक्तेन"— अब धेरै बोलेर के अर्थ?
  • जब भोक लाग्यो भने भोजनको व्याख्या गरेर पेट भरिँदैन, भोजन खानुपर्छ।
  • त्यसरी नै आत्मज्ञानमा डुबिसकेपछि कुनै पनि दर्शन, शास्त्र वा शब्द केवल बाहिरी कोलाहल मात्र लाग्दछन्।
  • शब्दहरू त्यतिन्जेल मात्र काम लाग्छन्, जबसम्म तिनीहरूले आफूलाई मेटाएर त्यो शून्य-पूर्ण सत्यतिर औंल्याउँदैनन्।

३. 'किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मम'— महामौनको साम्राज्य

  • मनको परिभाषा नै हो: विचारहरूको उठाइ र बसाइ।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: "किञ्चिन्नोत्तिष्ठते मम"— ममा अब केही पनि उठ्दैन।
  • न कुनै इच्छा, न कुनै वासना, न कुनै प्रश्न, न कुनै उत्तर।
  • न कुनै अज्ञान, न त 'म ज्ञानी भएँ' भन्ने अहंकार।
  • यो नै बुद्धको 'निर्वाण', उपनिषद्को 'तुरीयातीत', र अष्टावक्रको 'विदेहमुक्ति' हो।

यहाँ जनक मौन हुनुहुन्छ। अष्टावक्र मुस्कुराउनुहुन्छ। र सम्पूर्ण अस्तित्व त्यो महामौनमा एकाकार हुन्छ।

मनन सूत्र:
"जहाँ शब्द, तर्क र विचारहरू पूर्णतः विश्राम लिन्छन्, त्यहाँ म नित्य प्रकाशमान छु— मौन, अखण्ड, परिपूर्ण ॐ तत् सत्।"

अघिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):