जनक उवाच
जिज्ञासु मुमुक्षु
श्लोक 1
कथं ज्ञानमवाप्नोति कथं मुक्तिर्भविष्यति। वैराग्यं च कथं प्राप्तमेतद् ब्रूहि मम प्रभो॥ १ ॥
kathaṁ jñānam avāpnoti kathaṁ muktir bhaviṣyati | vairāgyaṁ ca kathaṁ prāptam etad brūhi mama prabho || 1 ||
नेपाली भावार्थ
हे प्रभो! मानिसले आत्मज्ञान कसरी प्राप्त गर्न सक्छ? मुक्ति कसरी सम्भव हुन्छ? र सांसारिक विषय-भोगहरूबाट वैराग्य कसरी प्राप्त हुन्छ? मलाई यी तीन कुरा कृपापूर्वक बताइदिनुहोस्।
English Translation
O Master, tell me this: How can supreme knowledge be attained? How does liberation come about? And how is true dispassion achieved? Please enlighten me.
सार संक्षेप: सत्यको खोजी गर्न मनमा निष्कपट र तीव्र जिज्ञासा (मुमुक्षुत्व) हुनु आध्यात्मिक यात्राको पहिलो अनिवार्य पाइला हो।
१. प्रसङ्ग र पृष्ठभूमि (Context & Setting)
मिथिलाका चक्रवर्ती राजा जनक सम्पूर्ण सांसारिक ऐश्वर्य, सेना, र राजसुखका स्वामी थिए। तर बाहिरी वैभवले आत्माको तिर्खा कहिल्यै मेट्न सक्दैन भन्ने सत्य उनले प्रत्यक्ष महसुस गरिसकेका थिए। जब परम ज्ञानी महर्षि अष्टावक्र को आगमन भयो, राजा जनकले कुनै राजसी अहङ्कार नराखी एक सच्चा शिष्यका रूपमा हात जोडेर शिर झुकाए।
जनकले कुनै धन, राज्य, वा स्वर्गको कामना गरेनन्। उनले मानव अस्तित्वका सबैभन्दा आधारभूत र गम्भीर तीन प्रश्नहरू सोधे:
२. तीन प्रश्नहरूको अन्तरसम्बन्ध (Interconnection of the Three Pillars)
वेदान्त दर्शनमा ज्ञान, मुक्ति, र वैराग्य एउटै सिक्काका विभिन्न पाटाहरू हुन्:
३. राजा जनकको विनम्रता (The Humility of the Seeker)
राजा भएर पनि अष्टावक्रलाई 'प्रभो' (हे स्वामी/हे गुरुदेव!) भनेर सम्बोधन गर्नुले देखाउँछ कि ज्ञानको अगाडि सांसारिक पद र प्रतिष्ठा शून्य हुन्छ। अध्यात्ममा 'पात्रता' पहिलो सर्त हो, र जनकले आफ्नो पात्रता यसै निष्कपट प्रश्नमार्फत प्रमाणित गर्नुभयो।