अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 6

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा॥ ६ ॥

dharmādharmau sukhaṁ duḥkhaṁ mānasāni na te vibho | na kartāsi na bhoktāsi mukta evāsi sarvadā || 6 ||

नेपाली भावार्थ

हे सर्वव्यापी आत्मन्! धर्म र अधर्म (पुण्य र पाप), सुख र दुःख— यी सबै केवल मनका वृत्तिहरू हुन्, तिम्रा होइनन्। तिमी न त कुनै कर्म गर्ने कर्ता हौ, र न त कुनै फल भोग्ने भोक्ता नै हौ। तिमी त सधैँ-सधैँका लागि मुक्त नै छौ।

English Translation

Righteousness and unrighteousness, pleasure and pain, belong to the mind and not to you, O all-pervading one. You are neither the doer nor the enjoyer. Indeed, you have always been free.

सार संक्षेप: पाप-पुण्य र सुख-दुःख मनका छालहरू हुन्; तिमी ती छालहरूलाई हेर्ने अनन्त, निर्दोष र सदासर्वदा मुक्त महासागर हौ।

१. 'विभो' सम्बोधनको रहस्य

अष्टावक्रले जनकलाई 'विभो' भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ। 'विभु' को अर्थ हुन्छ— सर्वव्यापी, अनन्त, जुन कुनै सीमा वा परिधिभित्र अटाउँदैन।

  • हामी प्रायः आफूलाई एउटा सानो पाँच-फिटको हाड-छालाको शरीर सम्झन्छौँ।
  • तर गुरुले शिष्यलाई उसको विराट स्वरूपको सम्झना गराउँदै भन्नुहुन्छ: तिमी कुनै सानो सीमित जीव होइनौ, तिमी त अनन्त चैतन्य हौ जसमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड व्याप्त छ।

२. धर्म-अधर्म र सुख-दुःख मनका धर्म हुन्

संसारमा मानिस सबैभन्दा बढी धर्म र अधर्म (पाप र पुण्य) को भय वा अपराधबोधले ग्रसित हुन्छ— "मैले यो गल्ती गरेँ, म पापी भएँ, मलाई नर्क पर्ला कि?" वा "मैले राम्रो काम गरेँ, म धर्मात्मा भएँ।"
अष्टावक्रको अत्यन्त गम्भीर र क्रान्तिकारी दृष्टिकोण छ:

  • 'मानसानि न ते' अर्थात् धर्म-अधर्म, पुण्य-पाप, हर्ष-विषाद केवल मनका संकल्प र विचार हुन्।
  • मन जब शुभ विचार गर्छ, त्यसलाई धर्म भनिन्छ; जब अशुभ विचार गर्छ, त्यसलाई अधर्म भनिन्छ।
  • तर तिमी 'मन' होइनौ! तिमी त मनमा उठ्ने विचारहरूलाई जान्ने साक्षी हौ।
  • जसरी आकाशमा कालो धुवाँ उडोस् वा सुगन्धित धूपको धुवाँ उडोस्, आकाश न कालो हुन्छ न सुगन्धित; त्यसैगरी मनमा पाप वा पुण्यका तरंग उठे पनि साक्षी आत्मा सधैँ निर्दोष र पवित्र रहन्छ।

३. न कर्तासि न भोक्तासि (Neither the Doer Nor the Enjoyer)

बन्धनको मुख्य जरो दुईवटा गलत धारणा हुन्:

  1. कर्ता-भाव (I am the doer): "मैले घर बनाएँ, मैले परिवार पालेँ, मैले यो सफलता हासिल गरेँ।"
  2. भोक्ता-भाव (I am the enjoyer/sufferer): "म दुःखी भएँ, म रोगी भएँ, म अपमानित भएँ।"

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिका त्रिगुण (सत्व, रज, तम) र शरीर-इन्द्रियहरूद्वारा भइरहेका छन्। सूर्यको उपस्थितिमा संसारका सबै काम हुन्छन् तर सूर्य कुनै कामको कर्ता बन्दैन। त्यसैगरी तिम्रो चेतनाको प्रकाशमा शरीर र मनले काम गर्छन्, तर तिमी स्वयं अकर्ता र अभोक्ता हौ।

४. 'मुक्त एवासि सर्वदा' - मुक्ति वर्तमानको सत्य हो

अष्टावक्र भन्नुहुन्न कि "तिमी भविष्यमा साधना गरेर मुक्त हुनेछौ।" उहाँ भन्नुहुन्छ: 'सर्वदा मुक्त एवासि'— तिमी त्रिकाल (भूत, वर्तमान, भविष्य) मै मुक्त छौ!

  • बन्धन केवल एउटा भ्रम थियो।
  • डोरीमा देखिएको सर्पलाई मार्न कुनै हतियार चाहिँदैन, केवल त्यो डोरी हो भनेर बुझे पुग्छ।
  • त्यसैगरी जब तिमीले बुझ्छौ कि तिमी कर्ता र भोक्ता होइनौ, तब तिम्रो मुक्ति अहिले, यहीँ प्रत्यक्ष छ।

मनन योग्य विचार:
"सुख र दुःख मौसम जस्ता हुन्— आउँछन् र जान्छन्। तिमी ती मौसमहरूलाई हेर्ने अचल आकाश हौ। मौसमसँग नडगमगाऊ, आफ्नै मुक्त स्वरूपमा स्थिर होऊ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):