अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 8

बन्धन र मोक्षको परिभाषा

बन्धनमोक्षलक्षणम्
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 1

तदा बन्धो यदा चित्तं किञ्चिद्वाञ्छति शोचति। किञ्चिन्मुञ्चति गृह्णाति किञ्चिद् दृष्यति कुप्यति॥ १ ॥

tadā bandho yadā cittaṁ kiñcid vāñchati śocati | kiñcin muñcati gṛhṇāti kiñcid dṛṣyati kupyati || 1 ||

नेपाली भावार्थ

जब मनले कुनै वस्तुको कामना गर्छ, कुनै कुरा गुम्दा शोक गर्छ, केही त्याग्न खोज्छ, केही समात्न दौडन्छ, कुनै अनुकूल कुरामा मात्तिन्छ अनि कुनै प्रतिकूल कुरामा रिसाउँछ— वास्तवमा त्यही अवस्था नै बन्धन हो!

English Translation

It is bondage when the mind desires anything, grieves over anything, rejects anything, grasps at anything, becomes elated by anything, or becomes angry at anything!

सार संक्षेप: बन्धन कुनै फलामको साङ्लो वा जेल होइन; मनको चाहना, घृणा, शोक, लोभ, हर्ष र रिसको उतारचढाव नै साँचो बन्धन हो।

१. आठौं अध्यायको प्रवेश: बन्धनको स्पष्ट परिभाषा

धेरै दार्शनिकहरूले बन्धनका बारेमा जटिल ग्रन्थहरू लेखेका छन्। तर सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ केवल एकै श्लोकमा बन्धनको मनोवैज्ञानिक शल्यक्रिया गरिदिनुहुन्छ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: बन्धन बाहिर कतै छैन।
संसारले तिमीलाई बाँधेको छैन; परिवार वा धनले तिमीलाई बाँधेको छैन।
बन्धन केवल तिम्रो 'चित्त' (मन) को यी ६ वटा हलचलहरूमा लुकेको छ:

  1. वाञ्छति (कामना गर्नु): "मलाई त्यो वस्तु नभई हुँदैन।" (भविष्यको तृष्णा)
  2. शोचति (शोक गर्नु): "मेरो त्यो प्रिय कुरा किन गुम्यो?" (विगतको रोदन)
  3. मुञ्चति (घृणापूर्वक पन्छाउनु): "यो मान्छे वा यो परिस्थिति यहाँबाट हटिहालोस्।" (द्वेष)
  4. गृह्णाति (समात्नु): "यो मेरो हो, म यसलाई कहिल्यै छोड्दिनँ।" (मोह र लोभ)
  5. दृष्यति/हृष्यति (मात्तिनु): अनुकूल हुँदा अहङ्कारले छाती फुलाउनु। (क्षणिक हर्ष)
  6. कुप्यति (रिसाउनु): आफ्नो इच्छा पूरा नहुँदा आगो हुनु। (क्रोध)

यी ६ वटा वृत्तिहरू जबसम्म मनमा सल्बलाइरहन्छन्, तबसम्म मानिस स्वर्गमा बसे पनि कैदी नै हुन्छ!

२. बन्धनको जरा: मनको छटपटी

तपाईं जहाँ गए पनि, जङ्गलमा गएर गुफामा बसे पनि— यदि मनले गुफामा राम्रो ढुङ्गा चाहन्छ (वाञ्छति), किरा देख्दा रिसाउँछ (कुप्यति) भने गुफा पनि कारागार बन्दछ।
संसार बाँध्ने तत्व होइन, संसारप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया (Reaction) नै बन्धन हो।

३. दैनिक जीवनमा आत्म-निरीक्षण

दिनभरिमा जब जब मन अशान्त हुन्छ, तुरुन्तै हेर्नुहोस्:

  • "अहिले म यी ६ मध्ये कुनमा फसेको छु? के म केही चाहिरहेको छु? के म रिसाइरहेको छु? के म शोक गरिरहेको छु?"
  • देख्नासाथ मनको त्यो प्रतिक्रिया शान्त हुन थाल्छ।
  • समस्या परिस्थितिमा होइन, मनको प्रतिक्रियामा छ भन्ने बुझ्नु नै स्वतन्त्रताको पहिलो पाइला हो।

मनन सूत्र:
"बन्धन बाहिरको संसारमा छैन, मनको चाहना र रिसमा छ; प्रतिक्रिया दिन छाड, तिमी अहिले नै मुक्त छौ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):