अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 8
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥ ८ ॥
kṛtārtho'nena jñānenety evaṁ galitadhīḥ kṛtī | paśyañ chṛṇvan spṛśañ jighrann aśnann āste yathāsukham || 8 ||
नेपाली भावार्थ
यस आत्मज्ञानद्वारा पूर्ण कृतार्थ भइसकेको र सांसारिक अहङ्कारी बुद्धि विलीन (गलित) भइसकेको त्यो कृतकृत्य ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट हेर्दा सामान्य मानिस झैं हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै र भोजन गर्दै पनि भित्रबाट सदा परम आनन्द र सुखपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।
English Translation
Having attained fulfillment through this direct knowledge, with all intellectual contrivances dissolved, that accomplished sage lives in supreme ease and joy, merely seeing, hearing, touching, smelling, and eating.
सार संक्षेप: आत्मज्ञान भएपछि मानिस ढुङ्गा जस्तो निष्क्रिय बन्दैन; उसका पाँचै इन्द्रियहरू सामान्य रूपले काम गर्छन्। फरक यति मात्र हुन्छ कि उसभित्र 'म हेर्दैछु, म खाँदैछु' भन्ने अहङ्कार पग्लिसकेको हुन्छ।
१. 'गलितधीः' — बुद्धिको पग्लिनु
संस्कृतमा 'गलित-धीः' एउटा अत्यन्त सुन्दर शब्द हो:
साधारण मानिसको बुद्धि अत्यन्त कठोर (Rigid) हुन्छ; ऊ सधैं तर्क, विश्लेषण, विवाद र शङ्कामा अड्किएको हुन्छ।
तर ज्ञानीको बुद्धि आत्माको ज्योतिमा पग्लिएर शान्त भइसकेको हुन्छ। उसलाई अब कसैसँग शास्त्रार्थ गर्नु छैन, कसैलाई जित्नु छैन र कसैलाई हराउनु छैन।
२. पञ्च-इन्द्रियको स्वाभाविक व्यवहार
कतिपय मानिसहरू सोच्छन् कि आत्मज्ञानी हुनका लागि कान बन्द गर्नुपर्छ, आँखा चिम्लनुपर्छ र जिब्रोको स्वाद मार्नुपर्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—कदापि होइन!
ज्ञानी पुरुषका पाँचै इन्द्रियहरू पूर्ण सक्रिय हुन्छन्:
तर फरक कहाँ छ?
अज्ञानी ती इन्द्रियका अनुभवहरूमा टाँसिन्छ र बन्धनमा पर्छ; तर ज्ञानी केवल साक्षी बनेर तिनलाई हेरिरहन्छ। उसले अनुभवहरूलाई रोक्दैन, तर अनुभवहरूले उसलाई छुँदैनन्!
३. 'कृती' — जसको सबै कर्तव्य पूरा भयो
संस्कृतमा 'कृती' को अर्थ हुन्छ—जसले गर्नुपर्ने सबै काम गरिसक्यो (कृतकृत्यः)।
अब उसको जीवनमा कुनै 'बाँकी' कर्तव्य छैन। ऊ केवल परमात्माको लीलाको साक्षी बनेर बाँच्छ।