अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती। पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्॥ ८ ॥

kṛtārtho'nena jñānenety evaṁ galitadhīḥ kṛtī | paśyañ chṛṇvan spṛśañ jighrann aśnann āste yathāsukham || 8 ||

नेपाली भावार्थ

यस आत्मज्ञानद्वारा पूर्ण कृतार्थ भइसकेको र सांसारिक अहङ्कारी बुद्धि विलीन (गलित) भइसकेको त्यो कृतकृत्य ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट हेर्दा सामान्य मानिस झैं हेर्दै, सुन्दै, स्पर्श गर्दै, सुँघ्दै र भोजन गर्दै पनि भित्रबाट सदा परम आनन्द र सुखपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

Having attained fulfillment through this direct knowledge, with all intellectual contrivances dissolved, that accomplished sage lives in supreme ease and joy, merely seeing, hearing, touching, smelling, and eating.

सार संक्षेप: आत्मज्ञान भएपछि मानिस ढुङ्गा जस्तो निष्क्रिय बन्दैन; उसका पाँचै इन्द्रियहरू सामान्य रूपले काम गर्छन्। फरक यति मात्र हुन्छ कि उसभित्र 'म हेर्दैछु, म खाँदैछु' भन्ने अहङ्कार पग्लिसकेको हुन्छ।

१. 'गलितधीः' — बुद्धिको पग्लिनु

संस्कृतमा 'गलित-धीः' एउटा अत्यन्त सुन्दर शब्द हो:

  • 'गलित' भनेको बरफ पग्लिएर पानी बने जस्तै पूरै पग्लिनु।
  • 'धी' भनेको बुद्धि, तर्क र अहंकार।

साधारण मानिसको बुद्धि अत्यन्त कठोर (Rigid) हुन्छ; ऊ सधैं तर्क, विश्लेषण, विवाद र शङ्कामा अड्किएको हुन्छ।
तर ज्ञानीको बुद्धि आत्माको ज्योतिमा पग्लिएर शान्त भइसकेको हुन्छ। उसलाई अब कसैसँग शास्त्रार्थ गर्नु छैन, कसैलाई जित्नु छैन र कसैलाई हराउनु छैन।

२. पञ्च-इन्द्रियको स्वाभाविक व्यवहार

कतिपय मानिसहरू सोच्छन् कि आत्मज्ञानी हुनका लागि कान बन्द गर्नुपर्छ, आँखा चिम्लनुपर्छ र जिब्रोको स्वाद मार्नुपर्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—कदापि होइन!

"पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम्..."

ज्ञानी पुरुषका पाँचै इन्द्रियहरू पूर्ण सक्रिय हुन्छन्:

  • आँखाले सौन्दर्य देख्छ।
  • कानले मधुर वा कर्कश ध्वनि सुन्छ।
  • छालाले शीतलता वा तातो स्पर्श गर्छ।
  • नाकले बास्ना लिन्छ।
  • जिब्रोले भोजनको स्वाद लिन्छ।

तर फरक कहाँ छ?
अज्ञानी ती इन्द्रियका अनुभवहरूमा टाँसिन्छ र बन्धनमा पर्छ; तर ज्ञानी केवल साक्षी बनेर तिनलाई हेरिरहन्छ। उसले अनुभवहरूलाई रोक्दैन, तर अनुभवहरूले उसलाई छुँदैनन्!

३. 'कृती' — जसको सबै कर्तव्य पूरा भयो

संस्कृतमा 'कृती' को अर्थ हुन्छ—जसले गर्नुपर्ने सबै काम गरिसक्यो (कृतकृत्यः)।
अब उसको जीवनमा कुनै 'बाँकी' कर्तव्य छैन। ऊ केवल परमात्माको लीलाको साक्षी बनेर बाँच्छ।

मनन सूत्र:
"इन्द्रियले संसार भोग्छन्, तर आत्मा सधैं अछूतो रहन्छ; जब बुद्धिको अहङ्कार पग्लिन्छ, तब हरेक श्वास उत्सव बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):