अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 13

कृत्यं किमपि नैवास्ति न काऽपि हृदि रञ्जना। यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः॥ १३ ॥

kṛtyaṁ kim api naivāsti na kā'pi hṛdi rañjanā | yathā jīvanam eveha jīvanmuktasya yoginaḥ || 13 ||

नेपाली भावार्थ

यस संसारमा शरीर छँदै पूर्ण मुक्त भइसकेको त्यो जीवनमुक्त योगीका लागि गर्नुपर्ने कुनै पनि कर्तव्य बाँकी छैन, र न उसको हृदयमा कुनै पनि सांसारिक आसक्ति वा राग (रञ्जना) नै छ; उसको जीवन त केवल प्रारब्धअनुसार पूर्ण स्वाभाविक रूपमा बगिरहेको हुन्छ।

English Translation

For the yogi who is liberated while still living (jivanmukta), there is absolutely no duty to be accomplished, nor is there any attachment in his heart; here in this world, his life simply unfolds naturally as it is.

सार संक्षेप: जीवनमुक्त हुनुको अर्थ सास रोकिएपछि मुक्ति पाउनु होइन, बरु शरीर रहँदा-रहँदै मनभित्रबाट सबै कर्तव्यको बोझ र आसक्ति मेटिनु हो। यस्तो ज्ञानी नदी जस्तै सहज रूपमा बगिरहन्छ, उसलाई कुनै भविष्यको चिन्ता हुँदैन।

१. 'जीवन्मुक्ति' — जिउँदै मुक्ति पाउनु

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा ठूलो योगदान 'जीवन्मुक्ति' (Living Liberation) को घोषणा हो।
धेरै धर्महरूले भन्छन्: "तिमीले अहिले धेरै कष्ट भोग, राम्रो काम गर, मरेपछि स्वर्ग वा वैकुण्ठमा मुक्ति मिल्नेछ।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यो झुठो आश्वासन हो!
जो जिउँदै मुक्त हुन सक्दैन, ऊ मरेपछि कसरी मुक्त होला?

  • मुक्ति भनेको स्थान परिवर्तन होइन, चेतनाको रूपान्तरण हो।
  • जब शरीर यही संसारमा छ, तर भित्रबाट अहङ्कार मरिसक्यो—त्यही साँचो जीवनमुक्ति हो।

२. 'कृत्यं किमपि नैवास्ति' — कुनै काम बाँकी छैन

संसारी मानिस सधैं केही न केही पाउनका लागि काम गर्छ:

  • "म यो काम गर्छु ताकि मलाई धन मिलोस्, प्रतिष्ठा मिलोस् वा पुण्य मिलोस्।"
    तर जीवनमुक्त योगीका लागि 'कृत्यम्' (गर्नैपर्ने कुनै काम) छैन।
    किनभने ऊ पहिल्यै पूर्ण छ! उसलाई केही थप्नु छैन र केही घटाउनु छैन।
    यदि उसको शरीरले काम गरिरहेको छ भने पनि त्यो केवल हावा चले जस्तो वा खोला बगे जस्तो पूर्ण प्राकृतिक खेल मात्र हो।

३. 'न काऽपि हृदि रञ्जना' — रङ्गरहित हृदय

संस्कृतमा 'रञ्जना' भनेको रङ्गिनु (Stained/Colored) हो।

  • सेतो कपडालाई रातो रङमा चोपे रातो हुन्छ, कालोमा चोपे कालो हुन्छ।
  • अज्ञानीको हृदय संसारका मानिस र परिस्थिति अनुसार रङ्गिन्छ—प्रशंसा पाए फुल्छ, अपमान पाए जल्छ।
    तर जीवनमुक्तको हृदय स्फटिकको हिरा जस्तै हो। अगाडि जे आए पनि प्रतिविम्बित गर्छ, तर भित्र कुनै रङ टाँसिँदैन।

मनन सूत्र:
"न कुनै कामको भारी छ, न हृदयमा कुनै दाग छ; खोला बगे झैं सहज जिउनु नै जीवनमुक्तिको सौन्दर्य हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):