अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 3
आयासात् सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्॥ ३ ॥
āyāsāt sakalo duḥkhī nainaṁ jānāti kaścana | anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 3 ||
नेपाली भावार्थ
संसारका सबै मानिसहरू निरन्तर केही न केही गर्ने प्रयत्न (आयास) का कारण नै दुःखी भइरहेका छन्, तर यो गहिरो रहस्य कसैले पनि बुझ्दैन। कुनै विरलै धन्य (परम भाग्यवान्) साधकले मात्र यस सानो उपदेशलाई बुझेर तत्क्षण परम शान्ति (निर्वृति) प्राप्त गर्दछ।
English Translation
All beings are sorrowful because of constant striving and effort, yet hardly anyone realizes this secret. Only a truly blessed and fortunate person attains supreme peace and liberation through this very instruction.
सार संक्षेप: दुःखको मूल कारण केही नहुनु होइन, बरु केही बन्ने र पाउने निरन्तरको दौडधूप (आयास) हो। जब मानिसले व्यर्थको कसरत छोडेर सहज विश्राम लिन्छ, तब मुक्ति स्वतः प्रकट हुन्छ।
१. 'आयास' नै सम्पूर्ण दुःखको मूल जरो
अष्टावक्र यहाँ मनोविज्ञान र अध्यात्मको सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति उद्घोष गर्नुहुन्छ:
संसारका मानिसहरू किन दुःखी छन्?
सबै दुःखको पछाडि एउटै शब्द लुकेको छ—'आयास' (Striving/Effort)।
जहाँ जहाँ 'म केही गरेर देखाउँछु' भन्ने कर्तृत्व-भाव छ, त्यहाँ त्यहाँ तनाव, असफलताको डर र थकान अवश्यम्भावी छ।
२. अध्यात्ममा नयाँ रोग: साधनाको तनाव
धेरैजसो साधकहरू संसारबाट भागेर आश्रम जान्छन्, तर त्यहाँ पनि उनीहरू ध्यान गर्ने, मन रोक्ने र विचार दबाउने नयाँ कसरतमा लाग्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"तिमीले संसारमा पनि प्रयास गर्यौ र अध्यात्ममा पनि प्रयास नै गरिरहेका छौ! तिमीले विश्राम कहिले लिने?"
सत्य पाउन कुनै नयाँ क्रिया गर्नु पर्दैन; केवल सबै व्यर्थका प्रयासहरू बन्द गरेर आफ्नै स्वाभाविक चेतनामा चुपचाप बस्नु नै पर्याप्त छ।
३. 'धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्' — भाग्यवान् को हो?
सद्गुरु अष्टावक्र भन्नुहुन्छ कि त्यो पुरुष साँच्चै धन्य हो, जसले यो बुझ्दछ कि:
जब यो बोध हुन्छ, तब साधक सबै प्रयास छोडेर तत्क्षण कृतकृत्य र परम शान्त बन्दछ।