अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः। इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्॥ ७ ॥

samastaṁ kalpanāmātram ātmā muktaḥ sanātanaḥ | iti vijñāya dhīro hi kim abhyasyati bālavat || 7 ||

नेपाली भावार्थ

यो सम्पूर्ण संसार केवल मनको कल्पना मात्र हो र आफ्नो आत्मा त सनातन (सदा रहने) र नित्य-मुक्त छ—यो परम सत्य प्रत्यक्ष अनुभव गरिसकेपछि त्यो धीर ज्ञानी महापुरुषले अबोध बालक झैं किन फेरि साधना वा अभ्यासको नाटक गरिरहने?

English Translation

Having realized that all of this is mere imagination and that the Self is ever-free and eternal, why indeed should the steadfast wise sage continue to practice disciplines like an ignorant child?

सार संक्षेप: जसले आफूलाई नित्यमुक्त परमात्मा चिनिसक्यो, उसले फेरि आँखा चिम्लेर ध्यान वा साधनाको नाटक किन गर्ने? नदी तरेपछि डुङ्गा टाउकामा बोकेर हिँड्नु मूर्खता हो। सत्यको बोध हुनासाथ सबै साधनाहरू स्वतः समाप्त हुन्छन्।

१. साधनाको अन्तिम सीमा: डुङ्गा र किनार

जबसम्म मानिस नदीपारि छ, उसलाई डुङ्गाको आवश्यकता पर्छ:

  • जप, तप, पूजा, प्राणायाम र ध्यान—यी सबै नदी तर्ने डुङ्गा हुन्।
  • तर जब मानिस अर्को किनार (आत्मज्ञान) मा पुग्छ, तब उसले डुङ्गालाई नदीमै छोड्नुपर्छ।
    यदि कोही किनारमा पुगेपछि पनि डुङ्गा टाउकामा बोकेर हिँड्न थाल्यो भने संसारले उसलाई के भन्छ? मुर्ख!

अष्टावक्र यहाँ त्यही क्रान्तिकारी प्रश्न सोध्नुहुन्छ:

"इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्"

जसले जान्यो कि सम्पूर्ण संसार मनको कल्पना हो र आत्मा पहिल्यै नित्यमुक्त सनातन छ, उसले अब फेरि बालखजस्तै केको अभ्यास गरिरहने?

२. 'समस्तं कल्पनामात्रम्' — सृष्टिको स्वरूप

हामी जसलाई 'संसार' भन्छौं—त्यो शरीर, सम्बन्ध, सुख, दुःख, स्वर्ग र नर्क—यी सबै मनका कल्पना हुन्।

  • यदि सपनाको संसार सपना देख्ने व्यक्तिको कल्पना हो भने,
  • जाग्रत् संसार पनि विराट् चैतन्यको खेल मात्र हो।
    जब यो निश्चित भयो, तब बन्धन पनि काल्पनिक थियो र मुक्ति पनि काल्पनिक!

३. अभ्यासको अन्त्य नै पूर्ण विश्राम हो

साधनाले अहङ्कारलाई थकाउँछ, तर ज्ञानले अहङ्कारलाई मेटाइदिन्छ।
जब 'मैले केही अभ्यास गरेर सिद्ध हुनु छ' भन्ने बालखपन छुट्छ, तब साधक आफ्नो नित्य सनातन स्वरूपमा चुपचाप विश्राम गर्दछ।

मनन सूत्र:
"संसार कल्पना हो, आत्मा सनातन हो; जब किनार भेटिन्छ, तब डुङ्गाको भारी स्वतः छुट्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):