अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 7
समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः। इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत्॥ ७ ॥
samastaṁ kalpanāmātram ātmā muktaḥ sanātanaḥ | iti vijñāya dhīro hi kim abhyasyati bālavat || 7 ||
नेपाली भावार्थ
यो सम्पूर्ण संसार केवल मनको कल्पना मात्र हो र आफ्नो आत्मा त सनातन (सदा रहने) र नित्य-मुक्त छ—यो परम सत्य प्रत्यक्ष अनुभव गरिसकेपछि त्यो धीर ज्ञानी महापुरुषले अबोध बालक झैं किन फेरि साधना वा अभ्यासको नाटक गरिरहने?
English Translation
Having realized that all of this is mere imagination and that the Self is ever-free and eternal, why indeed should the steadfast wise sage continue to practice disciplines like an ignorant child?
सार संक्षेप: जसले आफूलाई नित्यमुक्त परमात्मा चिनिसक्यो, उसले फेरि आँखा चिम्लेर ध्यान वा साधनाको नाटक किन गर्ने? नदी तरेपछि डुङ्गा टाउकामा बोकेर हिँड्नु मूर्खता हो। सत्यको बोध हुनासाथ सबै साधनाहरू स्वतः समाप्त हुन्छन्।
१. साधनाको अन्तिम सीमा: डुङ्गा र किनार
जबसम्म मानिस नदीपारि छ, उसलाई डुङ्गाको आवश्यकता पर्छ:
यदि कोही किनारमा पुगेपछि पनि डुङ्गा टाउकामा बोकेर हिँड्न थाल्यो भने संसारले उसलाई के भन्छ? मुर्ख!
अष्टावक्र यहाँ त्यही क्रान्तिकारी प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
जसले जान्यो कि सम्पूर्ण संसार मनको कल्पना हो र आत्मा पहिल्यै नित्यमुक्त सनातन छ, उसले अब फेरि बालखजस्तै केको अभ्यास गरिरहने?
२. 'समस्तं कल्पनामात्रम्' — सृष्टिको स्वरूप
हामी जसलाई 'संसार' भन्छौं—त्यो शरीर, सम्बन्ध, सुख, दुःख, स्वर्ग र नर्क—यी सबै मनका कल्पना हुन्।
जब यो निश्चित भयो, तब बन्धन पनि काल्पनिक थियो र मुक्ति पनि काल्पनिक!
३. अभ्यासको अन्त्य नै पूर्ण विश्राम हो
साधनाले अहङ्कारलाई थकाउँछ, तर ज्ञानले अहङ्कारलाई मेटाइदिन्छ।
जब 'मैले केही अभ्यास गरेर सिद्ध हुनु छ' भन्ने बालखपन छुट्छ, तब साधक आफ्नो नित्य सनातन स्वरूपमा चुपचाप विश्राम गर्दछ।