अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 61

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते। प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी॥ ६१॥

nivṛttirapi mūḍhasya pravṛttirupajāyate | pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī || 61 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मानिसको बाहिरी संन्यास वा त्याग (निवृत्ति) पनि भित्रभित्रै नयाँ कर्म र बन्धनको प्रवृत्ति बन्न पुग्छ; तर ज्ञानी महापुरुषको बाहिरी कर्म र सक्रियता (प्रवृत्ति) पनि परम संन्यास र मुक्तिको फल दिने हुन्छ।

English Translation

Even the renunciation of an ignorant person turns into active entanglement; whereas even the worldly engagement of the steadfast sage yields the serene fruit of complete renunciation.

सार संक्षेप: त्याग र भोग कपडा वा स्थानको खेल होइन, मनको खेल हो। अज्ञानी जंगलमा भाग्दा पनि भित्र वासनाको शहर बसाउँछ, तर ज्ञानी बजारको भीडमा काम गर्दा पनि भित्रबाट पूर्ण संन्यासी रहन्छ।

१. अज्ञानीको निवृत्ति किन प्रवृत्ति बन्छ?

धेरै मानिसहरू संसार, परिवार र कामबाट वाक्क भएर संन्यास लिन्छन्:

  • उनीहरू घर छोडेर आश्रम वा जंगल जान्छन् (निवृत्तिः)।
  • तर त्यहाँ पुगेर उनीहरू नयाँ झमेला सुरु गर्छन्— आश्रमको सम्पत्ति कसको? चेलाहरू कसका धेरै? कसले मलाई बढी ढोग्ने?
  • उनीहरूको त्याग केवल बाहिरी थियो, भित्री अहंकार ज्युँदै थियो।
  • त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्तिरुपजायते'— अज्ञानीको संन्यास पनि फेरि नयाँ व्यापार र अहंकारको खेती बन्न पुग्छ।

२. ज्ञानीको प्रवृत्ति किन निवृत्ति-फल दिन्छ?

यसको ठ्याक्कै उल्टो, आत्मज्ञानी पुरुष:

  • बाहिरबाट राजनीति गर्छ, युद्ध लड्छ, व्यापार गर्छ वा परिवार सम्हाल्छ (प्रवृत्तिः)।
  • तर उसको भित्र 'म गर्छु' भन्ने अहंकार वा 'मलाई फल चाहिन्छ' भन्ने लोभ हुँदैन।
  • ऊ त केवल प्रकृतिको लीलालाई साक्षी भएर चल्न दिन्छ।
  • परिणामतः उसका ठूला-ठूला सांसारिक कार्यहरूले पनि उसलाई कुनै बन्धन दिँदैनन्; ती सबै कार्यले उसलाई 'निवृत्तिफलभागिनी'— परम विश्राम, मुक्ति र निष्कामताको फल दिन्छन्।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि

  • सांसारिक जिम्मेवारीहरूबाट भाग्ने कायरतालाई 'अध्यात्म' नठान्नुहोस्।
  • जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीं निष्काम र अनासक्त भएर कर्म गर्नुहोस्।
  • कर्म त्याग्नु ठूलो कुरा होइन, कर्मभित्रको अहंकार त्याग्नु नै वास्तविक संन्यास हो।

मनन सूत्र:
"काम छाड्दैमा कोही संन्यासी हुँदैन; जसले कर्तापन छाड्यो, ऊ संसारको बीचमा उभिएर पनि परम मुक्त र संन्यासी हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):