अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 9

निर्वेद र उदासीनता

निर्वेदवर्णनम्
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 8

वासना एव संसार इति सर्वा विमुञ्च ताः। तत्त्यागो वासनात्यागात्स्थितिरद्य यथा तथा॥ ८ ॥

vāsanā eva saṁsāra iti sarvā vimuñca tāḥ | tat-tyāgo vāsanā-tyāgāt sthitir adya yathā tathā || 8 ||

नेपाली भावार्थ

'मनभित्र लुकेका सूक्ष्म वासनाहरू (चाहनाहरू) नै वास्तविक संसार हुन्'— यो सत्यलाई बुझेर सम्पूर्ण वासनाहरूलाई पूर्ण रूपमा त्यागिदेऊ। वासनाको त्याग हुनु नै संसारको साँचो त्याग हो; त्यसपछि परिस्थिति जस्तोसुकै किन नहोस्, आज यसै क्षण तिमी आफ्नै स्वरूपमा सहज भई स्थित हुन सक्दछौ!

English Translation

'Latent desires (vasanas) alone are the real world (samsara)'—knowing this, renounce them all completely. The true renunciation of the world happens only through the abandonment of latent desires; thereafter, whatever the outer conditions may be, right now you shall abide established in the Self!

सार संक्षेप: संसार बाहिरका पहाड, नदी वा घर-सम्पत्ति होइन; मनभित्रको गहिरो चाहना (वासना) नै संसार हो। जब वासना समाप्त हुन्छ, तब घरमै बसे पनि मानिस पूर्ण संन्यासी र मुक्त हुन्छ।

१. 'वासना एव संसारः' — संसारको वास्तविक ठेगाना

साधारण मानिस सोच्छ— "संसार बाहिर छ। म घर, परिवार, पैसा छोडेर जङ्गल गयो भने संसारबाट मुक्त हुन्छु।"
तर अष्टावक्र नौऔं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा क्रान्तिकारी सत्य घोषणा गर्नुहुन्छ:
"वासना एव संसारः" — संसार बाहिर होइन, तिम्रो मनभित्रको 'वासना' (सूक्ष्म चाहना) मा छ!

  • यदि तपाईं जङ्गलमा जानुभयो, तर मनमा मिठो खाना, स्त्री वा प्रतिष्ठाको वासना बाँकी छ भने जङ्गल पनि संसार बन्छ।
  • तर यदि मनबाट वासना हट्यो भने, तपाईं राजा भएर सुनको सिंहासनमा बसे पनि तपाईं संसारभन्दा बाहिर हुनुहुन्छ!

२. 'स्थितिरद्य यथा तथा' — जस्तो परिस्थिति छ त्यसमै मुक्ति

अष्टावक्र यहाँ अर्को अद्भुत शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ: "स्थितिरद्य यथा तथा"।

  • 'अद्य' = आज, अहिले, यसै क्षण!
  • 'यथा तथा' = जस्तो भए पनि (चाहे तपाईं धनी हुनुहोस् वा गरिब, स्वस्थ हुनुहोस् वा बिरामी, घरमा हुनुहोस् वा बाटोमा)।
    मुक्ति पाउनका लागि कुनै विशेष परिस्थिति, विशेष आसन वा विशेष ठाउँको प्रतीक्षा गर्नु पर्दैन।
    केवल मनबाट चाहनाको धुवाँ हटाइदिनुहोस्— अहिले, यहीँ, यसै क्षण तपाईं आफ्नै मुक्त स्वरूपमा स्थिर हुनुहुन्छ!

३. दैनिक जीवनमा वासना-मुक्तिको बाटो

दिनभरि मनलाई निगरानी गर्नुहोस्:

  • के म कुनै वस्तु वा व्यक्तिको कल्पनामा भुलेर वासनाको जाल बुनिरहेको छु?
  • देख्नासाथ मुस्कुराउनुहोस् र भन्नुहोस्— "यो वासना संसारको बीउ हो। मलाई यो चाहिँदैन। म अहिले नै आफ्नै पूर्णतामा तृप्त छु।"
  • जब बीउ नै नष्ट हुन्छ, तब संसार रूपी रुख उम्रन पाउँदैन र नौऔं अध्यायको उपदेश पूर्ण हुन्छ।

मनन सूत्र:
"बाहिरी संसार त्याग्नु पर्दैन, भित्री वासना त्यागे पुग्छ; जहाँ चाहना छैन, त्यहाँ अहिले र यहीँ परम मोक्ष छ।"

अघिल्लो

अध्याय 9 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 10 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):