अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 58

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद्व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः। कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः॥ ५८॥

akurvannapi saṃkṣobhādvyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ | kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ || 58 ||

नेपाली भावार्थ

अज्ञानी मन्दबुद्धि मानिसले बाहिरबाट केही काम नगरी चुपचाप बस्दा पनि भित्री छटपटी र अशान्तिका कारण ऊ सधैं व्याकुल र बेचैन रहन्छ। तर कुशल आत्मज्ञानी पुरुष भने बाहिर अनेकौं कर्तव्य कर्महरू सम्पन्न गरिरहँदा पनि भित्रबाट सर्वथा शान्त र निश्चिन्त (निराकुल) रहन्छ।

English Translation

Even when doing nothing, the dull-witted is ever anxious and restless everywhere owing to inner agitation; whereas the skillful sage remains completely calm and unperturbed even while actively carrying out diverse duties.

सार संक्षेप: अशान्ति कर्ममा छैन, मनको छटपटीमा छ। अल्छी वा अज्ञानी हात बाँधेर बस्दा पनि भित्र अशान्त हुन्छ, तर आत्मज्ञानी हजारौं काम गर्दा पनि भित्र अखण्ड शान्तिमा विराजमान रहन्छ।

१. निष्क्रियता शान्ति होइन (The Illusion of Inactivity)

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि काम छाडिदिएपछि वा छुट्टीमा गएपछि शान्ति मिल्छ।
तर अष्टावक्र यथार्थ देखाउनुहुन्छ:

  • अकुर्वन्नपि व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः: अज्ञानी मानिसलाई एकान्त कोठामा चुपचाप बस्न लगाउनुहोस्। केही बेरमै ऊ छटपटाउन थाल्छ, मोबाइल खोज्छ, टीभी खोल्छ वा नकारात्मक सोचहरूमा डुब्छ।
  • किन? किनकि उसको भित्र 'संक्षोभ' (मानसिक उद्वेग, दमित वासना) छ।
  • जबसम्म भित्री फोहोर सफा हुँदैन, तबसम्म बाहिर काम नहुनु भनेको शान्ति होइन, बरु बोरियत (ennui) र डिप्रेसनको कारण बन्छ।

२. 'कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः'

सच्चा ज्ञानीलाई यहाँ 'कुशलः' (दक्ष, पारङ्गत) भनिएको छ।

  • ऊ जीवन जिउने कलामा सिपालु छ।
  • ऊ बाहिरबाट परिवार चलाउँछ, राज्य सम्हाल्छ, समाजसेवा गर्छ, भोजन बनाउँछ वा व्यापार गर्छ।
  • तर ऊ ती सबै काम गर्दा पनि 'निराकुलः' हुन्छ— त्यहाँ कुनै छटपटी, कुनै डर, र कुनै अहङ्कार हुँदैन।
  • जसरी कुशलतापूर्वक गाडी चलाउने चालकले बाटोको ट्राफिकमा पनि शान्त भएर स्टेयरिङ घुमाउँछ, त्यस्तै ज्ञानीले संसारको भीडमा पनि आफ्नो भित्री शान्ति कहिल्यै गुमाउँदैन।

३. दैनिक जीवनमा कर्मको कुशलता

  • कामबाट भाग्ने प्रयास नगर्नुहोस्; काम गर्दा उत्पन्न हुने आन्तरिक तनावलाई हटाउनुहोस्।
  • फुर्सदमा हुँदा मन छटपटाउँछ भने आफ्ना विचारहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुहोस्।
  • कर्म गर्दा परिणामको चिन्ता नलिनुहोस्; केवल वर्तमान क्षणमा उपस्थित भएर कुशलतापूर्वक कर्म गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"शान्ति कामको अभावमा होइन, अहंकारको अभावमा छ; म काम गर्दा पनि र विश्राम गर्दा पनि सधैं पूर्ण शान्त साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):