अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 8

बन्धन र मोक्षको परिभाषा

बन्धनमोक्षलक्षणम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 3

तदा बन्धो यदा चित्तं सक्तं कास्वपि दृष्टिषु। तदा मुक्तिर्यदा चित्तमसक्तं सर्वदृष्टिषु॥ ३ ॥

tadā bandho yadā cittaṁ saktaṁ kāsv api dṛṣṭiṣu | tadā muktir yadā cittam asaktaṁ sarvadṛṣṭiṣu || 3 ||

नेपाली भावार्थ

जब मन कुनै पनि प्रकारको दृष्टिकोण, विचार वा आग्रहमा टाँसिन्छ (जकडिन्छ), तब त्यो बन्धन हो; र जब मन सम्पूर्ण दृष्टिकोण, आग्रह र वादहरूबाट पूर्ण अनासक्त र स्वतन्त्र हुन्छ, तब त्यो नै परम मुक्ति हो!

English Translation

It is bondage when the mind is attached to any viewpoints or ideologies whatsoever; it is liberation when the mind is completely unattached to all viewpoints!

सार संक्षेप: कुनै पनि विचार वा सिद्धान्तको हठी आग्रह नै बौद्धिक बन्धन हो; जब मानिस सबै पूर्वाग्रह र दृष्टिकोणहरूबाट मुक्त भएर विशुद्ध साक्षी बन्दछ, तब ऊ वास्तविक रूपमा मुक्त हुन्छ।

१. 'सक्तं कास्वपि दृष्टिषु' — विचार र सिद्धान्तको जेल

धेरै मानिसहरू धन वा शरीरको मोहबाट त मुक्त हुन्छन्, तर उनीहरू विचारको मोह (Ideological Clinging) मा फस्छन्:

  • "मेरो दर्शन नै सर्वश्रेष्ठ हो, अरू सबै गलत हुन्।"
  • "मेरो धर्म, मेरो सम्प्रदाय, मेरो राजनीतिक विचार नै सत्य हो।"
  • "मैले सोचेको जस्तै हुनुपर्छ।"

अष्टावक्र यहाँ प्रहार गर्नुहुन्छ:
यदि तपाईं कुनै पनि 'दृष्टि' (Viewpoint/Dogma) मा टाँसिनुभएको छ भने तपाईं अझै बन्धनमै हुनुहुन्छ!

  • चाहे त्यो धार्मिक विचार होस् वा नास्तिक विचार,
  • चाहे त्यो वेदान्तको सिद्धान्त होस् वा अरू कुनै वाद।
    जबसम्म मनले कुनै विचारलाई सत्य ठानेर समातिरहन्छ, तबसम्म मन बाँधिएको हुन्छ।

२. 'असक्तं सर्वदृष्टिषु' — खुला आकाश जस्तै चेतना

मुक्त मन कस्तो हुन्छ?

  • त्यो ऐना जस्तै हुन्छ। ऐनाले कसैलाई भन्दैन— "तिमी कालो छौ, म तिमीलाई देखाउँदिनँ; तिमी गोरो छौ, म तिमीलाई मात्र देखाउँछु।"
  • ऐना कुनै अनुहारसँग टाँसिँदैन। अनुहार आयो— देखायो; अनुहार गयो— ऐना खाली!
  • मुक्त चेतना सबै दृष्टिकोणहरूलाई हेर्न सक्छ, तर कुनै पनि दृष्टिकोणको दास बन्दैन।
    यसैलाई बुद्धले 'दृष्टिनिरोध' र वेदान्तले 'सर्वदृष्टिविनिर्मुक्तः' भनेका छन्।

३. दैनिक जीवनमा खुलापनको साधना

हामी परिवारमा वा समाजमा सधैं बहस गर्छौं— "म सही छु, तिमी गलत छौ।" यसले झगडा र तनाव निम्त्याउँछ।

  • जब हामी आफ्नो विचारलाई सत्य ठान्न छाड्छौं र अरूको दृष्टिकोणलाई पनि बुझ्ने खुलापन राख्छौं:
  • तब अहंकारको पर्खाल भत्किन्छ।
  • हामी सबै वादहरूभन्दा माथि उठेर सत्यको विशुद्ध प्रकाश मा जिउन थाल्छौं।

मनन सूत्र:
"कुनै विचारको कैदी नबन; सबै दृष्टिकोणलाई हेर्ने विशाल आकाश बन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):