अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 13

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय। आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम्॥ १३ ॥

kūṭasthaṁ bodham advaitam ātmānaṁ paribhāvaya | ābhāso'haṁ bhramaṁ muktvā bhāvaṁ bāhyam athāntaram || 13 ||

नेपाली भावार्थ

‘म शरीर वा मनको आभास (प्रतिबिम्ब) मात्र हुँ’ भन्ने भ्रमलाई त्यागेर बाहिरी र भित्री सम्पूर्ण सांसारिक भावहरूलाई छोडिदेऊ। अनि आफूलाई कूटस्थ (अविनाशी/अचल), विशुद्ध बोधस्वरूप र अद्वैत आत्माका रूपमा निरन्तर मनन (साक्षात्कार) गर।

English Translation

Giving up the delusion that 'I am a limited reflection,' abandon all external and internal notions. Meditate on your Self as immutable, pure consciousness, and non-dual.

सार संक्षेप: बाहिरी संसार र भित्री मन दुवै परिवर्तनशील आभास हुन्; यी दुवैलाई त्यागेर आफ्नै अपरिवर्तनशील कूटस्थ चेतनामा स्थिर हुनु नै साँचो ध्यान हो।

१. 'कूटस्थ' को अर्थ के हो?

वेदान्तमा 'कूटस्थ' (Kutastha) शब्द अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

  • आरनमा फलाम कुट्ने एउटा ठूलो र गह्रौँ फलामे अचानो (Anvil) हुन्छ।
  • त्यसमाथि राखेर हजारौँ फलामका टुक्राहरूलाई घनले ठोकेर विभिन्न भाँडाकुँडा बनाइन्छ। घनको चोटले ती फलामहरू बदलिन्छन्, तर त्यो तलको अचानो कहिल्यै बदलिँदैन, ऊ जस्ताको तस्तै अडिग रहन्छ।
  • हाम्रो जीवनमा बाल्यकाल गयो, जवानी आयो, बुढ्यौली आउँछ; हजारौँ विचारहरू आए र गए; तर ती सबै परिवर्तनहरूलाई आफ्नो ठाउँमा अडिग रहेर हेर्ने जो साक्षी छ, त्यो नै 'कूटस्थ आत्मा' हो।

२. 'आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा' - म प्रतिबिम्ब होइन

'आभास' भनेको ऐनामा देखिने प्रतिविम्ब वा पानीमा देखिने सूर्यको छायाँ हो।

  • भाँडोको पानी हल्लिँदा पानीमा देखिएको सूर्य पनि हल्लिएको देखिन्छ।
  • तर के आकाशको वास्तविक सूर्य कहिल्यै हल्लिन्छ? हल्लिँदैन!
  • हाम्रो मन र शरीर त्यही पानीको भाँडो जस्तै हुन्। मन चञ्चल हुँदा हामी सोच्छौँ— "म अशान्त भएँ।" यो केवल 'आभास' (प्रतिबिम्ब) को भ्रम हो।
  • अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: आफूलाई यो प्रतिविम्ब सम्झने भ्रम छोड। तिमी पानीको हल्लिने सूर्य होइनौ, तिमी त आकाशको अचल र नित्य सूर्य हौ!

३. बाह्य र आन्तरिक भावहरूको विसर्जन

  • बाह्य भाव: धन, सम्पत्ति, मान-सम्मान, परिवार, शत्रु र मित्र।
  • आन्तरिक भाव: मनमा उठ्ने राग, द्वेष, भय, चिन्ता र वासना।
    यी दुवै परिवर्तनशील दृश्यहरू हुन्। जब तिमी यी दुवैबाट आफ्नो ध्यान हटाएर स्वयं हेर्नेवाला 'द्रष्टा' (बोध) मा विश्राम गर्छौ, तब तिमीलाई आफ्नो शाश्वत स्वरूपको साक्षात्कार हुन्छ।

मनन योग्य विचार:
"संसारमा जे जति परिवर्तन हुन्छ, त्यो तिमी होइनौ। जे कहिल्यै बदलिँदैन, जसको कहिल्यै अन्त हुँदैन— त्यो कूटस्थ चैतन्य तिमी हौ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):