अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 3

कृतं किमपि नैव स्यादिति सञ्चिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वासे यथासुखम्॥ ३ ॥

kṛtaṁ kim api naiva syād iti sañcintya tattvataḥ | yadā yat kartum āyāti tat kṛtvāse yathāsukham || 3 ||

नेपाली भावार्थ

यथार्थ दृष्टिले हेर्दा म (आत्मा) द्वारा वास्तवमा केही पनि गरिएको छैन र आत्मा सधैँ अकर्ता छ भन्ने परम सत्यलाई राम्ररी बुझेर; समय र परिस्थितिवश जब जे कर्तव्य अगाडि आइपर्छ, त्यसलाई सहजै पूरा गरेर म आफ्नो स्वाभाविक आनन्दमा सुखपूर्वक बसिरहेको छु।

English Translation

Having realized the truth that, in reality, nothing is ever done by the Self, whenever whatever duty presents itself to be done, I do it and abide happily as I please.

सार संक्षेप: आत्मा कहिल्यै कुनै कर्मको कर्ता होइन। यो बुझेपछि मानिस न कामबाट भाग्छ, न त कामको योजना बनाएर तनाव लिन्छ। वर्तमान परिस्थितिमा जे अगाडि आउँछ, त्यसलाई खेल जस्तै खेलेर ऊ सदा आनन्दित रहन्छ।

१. 'कृतं किमपि नैव स्यात्' — अकर्ता आत्मा

वेदान्तको सबैभन्दा गहिरो सत्य यो हो:

"इन्द्रियहरूले इन्द्रियका विषयमा काम गरिरहेका छन्, प्रकृतिले प्रकृतिको काम गरिरहेको छ; आत्मा त केवल यी सबैको अचल साक्षी हो।"

राजा जनक भन्नुहुन्छ:

  • मैले राज्य चलाएँ? होइन, त्यो त शरीर र बुद्धिको नियमले चल्यो।
  • मैले न्याय गरेँ? त्यो त कानून र प्रकृतिको व्यवस्था थियो।
  • आत्माले आजसम्म न कुनै युद्ध लड्यो, न कुनै दरबार बनायो। आत्मा सधैँ अकर्ता रह्यो।

२. सहज कर्मको कला (Spontaneous Action)

जब कर्तापनको अहङ्कार मेटिन्छ, तब मानिसले के गर्छ?
के ऊ ढुङ्गा जस्तै निष्क्रिय बन्छ?
बिल्कुलै बन्दैन!
जनक भन्नुहुन्छ: "यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा!"

  • जब भोको मानिस आउँछ, उसलाई अन्न दिइन्छ।
  • जब प्रजाको समस्या आउँछ, न्याय गरिन्छ।
  • जब सुत्ने बेला हुन्छ, सुतिन्छ।

कुनै पूर्वग्रह (Preconceived Plan) छैन, कुनै भविष्यको षड्यन्त्र छैन।
जसरी ऐनाको अगाडि जे आउँछ, ऐनाले त्यसलाई देखाइदिन्छ र त्यो गएपछि ऐना फेरि खाली हुन्छ— त्यसैगरी ज्ञानी मानिस परिस्थिति अनुसार कर्म गर्दछ तर भित्रबाट सधैँ खाली र मुक्त रहन्छ।

३. 'आसे यथासुखम्' — निर्लेप आनन्द

कर्म गर्दा पनि कुनै तनाव छैन, र कर्म सकिएपछि कुनै सम्झना छैन।
जनक कर्मको बन्धनबाट पूर्ण मुक्त भएर 'यथासुखम्' आफ्नै आत्मानन्दमा स्थिर हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"कर्म गर तर कर्ता नबन; परिस्थिति अनुसार जे अगाडि आउँछ, त्यसलाई सहजै पूरा गरेर आफ्नै शान्तिमा विश्राम गर।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):