अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 27

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः। न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति॥ २७॥

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ | na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati || 27 ||

नेपाली भावार्थ

नाना प्रकारका दार्शनिक विचार, तर्क र मानसिक विकल्पहरूबाट पूर्णतः थकित भएर जो ज्ञानी पुरुष आफ्नो आत्मस्वरूपको परम विश्राममा स्थित भएको छ, ऊ अब न कुनै कल्पना गर्छ, न सांसारिक रूपले जान्दछ, न सुन्दछ र न त देख्दछ (किनकि ऊ द्वैतरहित महामौनमा लीन छ)।

English Translation

Thoroughly exhausted by diverse thoughts and mental conceptualizations, the steadfast sage has entered into ultimate rest; he no longer imagines, nor knows, nor hears, nor sees through the lens of duality.

सार संक्षेप: मनको अनन्त दौडधुप र विचारको थकानपछि जब साक्षी भावमा पूर्ण विश्राम मिल्छ, तब इन्द्रियहरूको बाहिरी संसार स्वतः विलीन भएर अगाध आत्मिक सन्नाटा र शान्ति प्रकट हुन्छ।

१. विचारको अन्तिम थकान र परम विश्रान्ति (Exhaustion of Conceptualization)

मानव मनको स्वभाव नै निरन्तर चिन्तन, तर्क र विकल्प खडा गर्नु हो। साधारण मानिस मात्र होइन, जिज्ञासु साधक पनि विभिन्न शास्त्र, मत-मतान्तर र सिद्धान्तहरूको घनघोर जंगलमा रुमल्लिँदा अन्ततः मानसिक रूपले लखतरान हुन्छ।

यस श्लोकमा अष्टावक्र 'नानाविचारसुश्रान्तः' शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ— जसको अर्थ हो: विभिन्न विचारहरूको व्यर्थता देखेर मन पूर्णतः थाक्नु।

  • जब मानिसले बुझ्छ कि कुनै पनि विचारले आत्मतत्वलाई समात्न सक्दैन,
  • जब तर्कले सत्यको ढोका खोल्न नसकेर आफ्नै सीमा स्वीकार गर्दछ,
  • तब सबै चिन्तनहरू स्वतः शिथिल भएर खस्छन्।

विचारको यो खसाइ नै ज्ञानको प्रारम्भ हो। यसैलाई 'विश्रान्तिमागतः' भनिएको छ— आफ्नै शुद्ध स्वरूपमा फर्केर सुस्ताउनु।

२. 'न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति' को रहस्य

यसको अर्थ ज्ञानी अन्धो वा बहिरो हुन्छ भन्ने कदापि होइन। यसको गहिरो तात्त्विक अर्थ छ:

  1. न कल्पते (No Conceptualization): मनमा अब भूत र भविष्यको कुनै मिथ्या कल्पनाको लहर उठ्दैन।
  2. न जानाति (No Dualistic Knowing): ज्ञाता र ज्ञेयको विभाजन मेटिएकाले ऊ आफूभन्दा भिन्न केही जान्ने प्रयास गर्दैन; ऊ स्वयं ज्ञानस्वरूप हुन्छ।
  3. न शृणोति (No Attachment to Sound): कानले शब्द सुने पनि मनमा त्यसको कुनै प्रतिक्रिया वा राग-द्वेष उत्पन्न हुँदैन।
  4. न पश्यति (No Illusion of Sights): आँखाले दृश्य देखे पनि ऊ त्यसलाई सत्य वस्तु नमानेर आत्मचैतन्यको आभास मात्र देख्छ।

३. जीवनमा यसको प्रयोग (Entering the Great Silence)

  • दिनको केही समय विचारहरूको पछि दौडन बन्द गर्नुहोस् र आफ्नो भित्री थकानलाई साक्षी भावले अनुभव गर्नुहोस्।
  • विचारलाई जबर्जस्ती दबाउनु पर्दैन; त्यसको व्यर्थतालाई बुझेपछि मन स्वतः शान्त भएर विश्राममा पुग्छ।
  • जब तपाईं भित्रबाट मौन हुनुहुन्छ, तब बाहिर संसार चल्दा पनि तपाईं परम विश्रान्तिमा अडिग रहनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"तर्क र विचारको थकानपछि आउने विश्रान्ति नै मेरो वास्तविक गृह हो; म विचार होइन, विचारलाई जन्माउने र मेटाउने अनन्त आकाश हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):