अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 3

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः। कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्॥ ३ ॥

kartavya-duḥkha-mārtaṇḍa-jvālā-dagdhāntarātmanaḥ | kutaḥ praśama-pīyūṣa-dhārāsāram ṛte sukham || 3 ||

नेपाली भावार्थ

'मैले यो गर्नुपर्छ र त्यो गर्न बाँकी छ' भन्ने कर्तव्यरूपी दुःखको प्रचण्ड सूर्यको ज्वालाले जसको भित्री हृदय निरन्तर झुलसिरहेको छ, त्यस्तो मानिसलाई मानसिक उपशम र शान्तिरूपी अमृतको मुसलधारे वर्षा (प्रशम-पीयूषधारासार) विना कहाँबाट सुख प्राप्त हुन सक्छ र?

English Translation

For one whose inner self is scorched by the blazing flames of the scorching sun of sorrowful obligation ('I must do this'), whence can there be happiness without the torrential shower of the nectar of supreme peace and cessation of striving?

सार संक्षेप: 'मलाई यो कामको भारी छ' भन्ने कर्तव्यबोध नै आधुनिक मानिसको मानसिक तनावको मुख्य कारण हो। जबसम्म मानिसले कर्तृत्वको अहंकार छोडेर आत्मशान्तिको अमृतमय वर्षामा विश्राम लिँदैन, तबसम्म उसलाई कहिल्यै शीतलता मिल्न सक्दैन।

१. 'कर्तव्य' — दुःखरूपी सूर्यको प्रचण्ड ज्वाला

ऋषि अष्टावक्रले यहाँ एउटा अत्यन्त शक्तिशाली र मार्मिक रूपक (Metaphor) प्रयोग गर्नुभएको छ:

  • मरुभूमिको मध्याह्नको चर्को घाम (मार्तण्ड) जसले जमिनलाई आगो झैं जलाउँछ।
  • त्यस्तै मानिसको अन्तःकरणलाई केले जलाइरहेको छ?
    'कर्तव्य-दुःख' ले!

बिहान आँखा खुलेदेखि राति ननिदाएसम्म मानिसको दिमागमा के चलिरहेको हुन्छ?

  • "मैले पैसा कमाउनु छ, छोराछोरी पढाउनु छ, घर बनाउनु छ, समाजमा इज्जत देखाउनु छ।"
  • र साधकको दिमागमा: "मैले यति जप गर्नु छ, यति ध्यान गर्नु छ, मोक्ष पाउनु छ।"
    यो 'गर्नैपर्ने' (Obligation) को भारीले मानिसको भित्री आत्मालाई आगोले झैं पोलिरहेको छ।

२. 'प्रशमपीयूषधारासारम्' — शान्तिको अमृत-झरी

झुलसिएको जमिनलाई केले शीतल बनाउँछ?
आकाशबाट वर्षने मुसलधारे पानीले!
त्यस्तै, जलिरहेको हृदयलाई केवल एउटै कुराले शान्त पार्न सक्छ:
'प्रशम-पीयूष' (The Nectar of Inner Tranquility)।

  • 'प्रशम' भनेको सबै कर्तव्यहरूलाई प्रकृतिको जिम्मा लगाएर आफू पूर्ण मौन र निष्क्रिय बन्नु।
  • जब मानिसले बुझ्छ: "संसार म जन्मनुभन्दा अघि पनि चलिरहेको थियो, मेरो मृत्युपछि पनि चलिरहनेछ; म किन व्यर्थमा ब्रह्माण्डको ठेकेदार बनेर जलिरहेको छु?"
    यो बोध हुनासाथ कर्तव्यको राप निभ्छ र अमृतको शीतल वर्षा सुरु हुन्छ।

३. तनावमुक्त जीवनको रहस्य

आजको युगमा हरेक मानिस 'Stress' र 'Burnout' को शिकार छ। अष्टावक्र गीताले आजभन्दा हजारौं वर्ष पहिले यसको औषधि दिएको थियो:
कर्तव्यको अहंकार छोड, परमात्माको लीलाको साक्षी बन!

मनन सूत्र:
"कर्तव्यको भारीले हृदय जल्छ, अकर्ता भावले अमृत वर्षन्छ; जब 'मैले गर्नुपर्छ' भन्ने घमण्ड छुट्छ, तब जीवन पूर्ण शीतल बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):