अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 50

स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम्। स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात्परमं पदम्॥ ५०॥

svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param | svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryātparamaṃ padam || 50 ||

नेपाली भावार्थ

आन्तरिक स्वतन्त्रताबाट नै मानिसले वास्तविक सुख प्राप्त गर्दछ, स्वतन्त्रताबाट नै सर्वोच्च सत्य प्राप्त गर्दछ, स्वतन्त्रताबाट नै परम विश्रान्ति (शान्ति) मा पुग्दछ र स्वतन्त्रताद्वारा नै उसले मोक्षको परम पद हासिल गर्दछ।

English Translation

From freedom alone one attains true happiness; from freedom one realizes the Supreme; through freedom one reaches supreme peace, and through freedom alone does one attain the highest abode.

सार संक्षेप: आत्माको स्वरूप नै पूर्ण स्वतन्त्रता (स्वातन्त्र्य) हो। जब मानिस अरूको मान्यता, इच्छा र पराधीनताबाट पूर्ण स्वतन्त्र हुन्छ, तब उसले सुख, शान्ति र परम पदलाई अलग-अलग खोज्नै पर्दैन— ती सबै स्वतः प्राप्त हुन्छन्।

१. 'स्वातन्त्र्य' को महामन्त्र

यस श्लोकमा अष्टावक्रले चारपटक 'स्वातन्त्र्यात्' (स्वतन्त्रताद्वारा) शब्द दोहोर्‍याएर यसको केन्द्रीय महत्त्वमाथि जोड दिनुभएको छ:

  1. स्वातन्त्र्यात् सुखम् आप्नोति: पराधीन मानिस कहिल्यै सुखी हुन सक्दैन। जबसम्म तपाईं आफ्नो सुखका लागि अरू मानिस, धन वा परिस्थितिको भर पर्नुहुन्छ, तपाईं दास हुनुहुन्छ। स्वतन्त्रता नै वास्तविक सुख हो।
  2. स्वातन्त्र्यात् लभते परम्: जब बुद्धि सबै पूर्वग्रह, संकीर्ण विचार र मानसिक बन्धनबाट स्वतन्त्र हुन्छ, तब मात्र परमात्माको साक्षात्कार हुन्छ।
  3. स्वातन्त्र्यात् निर्वृतिं गच्छेत्: कर्मको फल र भविष्यको चिन्ताबाट मुक्त हुनु नै विश्रान्ति वा शान्ति हो।
  4. स्वातन्त्र्यात् परमं पदम्: मोक्ष कुनै स्थान होइन; चेतनाको पूर्ण, असीम र अनन्त स्वतन्त्रताको नाम नै 'परम पद' हो।

२. बाहिरी स्वतन्त्रता र आन्तरिक स्वातन्त्र्य

साधारण मानिस स्वतन्त्रता भन्नाले राजनीतिक वा सामाजिक स्वतन्त्रता बुझ्छ— 'मलाई कसैले केही नभनोस्, म जे मन लाग्छ त्यही गरुँ।' तर त्यो प्रायः मन र इन्द्रियको गुलामी मात्र हुन्छ।

  • सच्चा स्वातन्त्र्य के हो?
  • आफ्नो मन, आफ्ना विचारहरू र आफ्नै वासनाहरूबाट स्वतन्त्र हुनु!
  • जब कसैको अपमानले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन, जब कसैको प्रशंसाले तपाईंलाई फुलाउन सक्दैन— त्यो नै वास्तविक आन्तरिक स्वतन्त्रता हो।

३. दैनिक जीवनमा स्वतन्त्रताको अभ्यास

  • आफ्नो खुशीको साँचो अरूको हातमा नदिनुहोस्।
  • कसैले के भन्ला भन्ने सामाजिक त्रासबाट आफूलाई मुक्त गर्नुहोस्।
  • आफ्नो आत्माको अनन्त स्वतन्त्रतालाई स्मरण गर्नुहोस् र कुनै पनि मानसिक कारागारमा बस्न अस्वीकार गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो स्वभाव नै अखण्ड स्वतन्त्रता हो; म कसैको दास होइन, म त आफ्नै आत्म-साम्राज्यको स्वतन्त्र सम्राट हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):