अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 51

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा। तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः॥ ५१॥

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā | tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ || 51 ||

नेपाली भावार्थ

जब मानिसले आफ्नो आत्मालाई पूर्णतः अकर्ता (केही नगर्ने) र अभोक्ता (सुख-दुःख नभोग्ने) भनेर यथार्थ रूपमा जान्दछ, तब चित्तका सम्पूर्ण तरङ्ग र वृत्तिहरू स्वतः क्षीण भएर शान्त भइहाल्छन्।

English Translation

When one realizes the Self to be verily the non-doer and the non-experiencer, then all the modifications and thought-waves of the mind are completely dissolved.

सार संक्षेप: चित्तका विचारहरूलाई दबाउन योगका कसरत गरिरहनु पर्दैन। विचारहरूको मुहान नै 'म गर्छु' र 'म भोग्छु' भन्ने अहंकार हो। जब अकर्ता र अभोक्ता भाव जाग्छ, तब मनका सारा तरङ्गहरू स्वतः सुकेर विलीन हुन्छन्।

१. चित्तवृत्तिका दुई स्तम्भ: कर्ता र भोक्ता

चित्तका सम्पूर्ण अशान्ति, तनाव र विचारहरू दुईवटा खम्बामा अडिएका छन्:

  1. अहं कर्ता (I am the doer): "मैले यो काम गर्नुपर्छ, मैले यो हासिल गर्नुपर्छ, मैले परिवार पाल्नुपर्छ।" यसले चिन्ता र थकान जन्माउँछ।
  2. अहं भोक्ता (I am the experiencer): "मलाई सुख मिल्यो, मलाई अपमान भयो, म दुःखी छु।" यसले राग र द्वेष जन्माउँछ।

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै भ्रम हुन्। शरीरले काम गर्छ, मनले अनुभव गर्छ— तर तपाईं त ती दुवैभन्दा पर रहेको असङ्ग आत्मा हुनुहुन्छ।

२. 'क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः' — वृत्ति-निरोधको सहज रहस्य

पतञ्जलि योगमा चित्तवृत्ति निरोध गर्न लामो अभ्यास र वैराग्यको कुरा गरिन्छ।
तर अष्टावक्र ज्ञानको त्यो बिजुली चम्काउनुहुन्छ जसले एकै क्षणमा सबै वृत्तिहरूलाई भष्म गरिदिन्छ:

  • जब तपाईंले जान्नुहुन्छ: "न म कर्ता हुँ, न म भोक्ता",
  • तब मनमा विचार उठ्ने कुनै इन्धन नै बाँकी रहँदैन।
  • इन्धनबिना आगो जसरी आफैं निभ्छ, त्यसैगरी अहंकारको समाप्तिसँगै चित्तका सबै तरङ्गहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।

३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग

  • कुनै पनि सफलता वा असफलतामा 'मैले गरें' भन्न छाड्नुहोस्; 'ईश्वरीय वा प्राकृतिक नियमले भयो, म त साक्षी मात्र थिएँ' भन्ने बोध राख्नुहोस्।
  • दुःख आउँदा 'म दुःखी भएँ' नभन्नुहोस्; भन्नुहोस्— 'मनमा दुःखको तरङ्ग आयो, तर म त त्यसलाई हेर्ने अचल साक्षी हुँ।'
  • यस अभ्यासले तपाईंलाई तुरुन्तै गहिरो शान्ति र हलुकापन दिनेछ।

मनन सूत्र:
"न म केही गर्ने कर्ता हुँ, न म सुख-दुःख भोग्ने भोक्ता; म त केवल यी सबै दृश्यहरूलाई प्रकाशित गर्ने निर्मल, नित्य साक्षी आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):