अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 52

उच्छृङ्खलाप्याकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते। न तु संस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा॥ ५२॥

ucchṛṅkhalāpyākṛtikā sthitirdhīrasya rājate | na tu saṃspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā || 52 ||

नेपाली भावार्थ

ज्ञानी पुरुषको बाहिरी चालचलन सामाजिक दृष्टिले स्वच्छन्द वा असामान्य (उच्छृङ्खल) देखिए पनि उसको त्यो आन्तरिक स्थिति परम महिमासाथ सुशोभित हुन्छ। तर भित्र कामना र वासनाले भरिएको अज्ञानीको बाहिरी बनावटी (कृत्रिम) शान्ति भने कहिल्यै वास्तविक शान्ति बन्न सक्दैन।

English Translation

Even an apparently unconstrained and unconventional lifestyle of the wise sage shines with inner glory; whereas the artificial, contrived peace of a fool whose heart is secretly filled with desires has no real radiance.

सार संक्षेप: सच्चा ज्ञानीको बाहिरी रूप जेसुकै भए पनि उसको भित्री निर्दोषिता र निष्कामता चम्किरहन्छ। तर भित्र लोभ र वासना पालेर बाहिर शान्त बन्ने ढोँग गर्ने मानिसको कृत्रिम शान्ति केवल पाखण्ड मात्र हो।

१. वास्तविक स्वतन्त्रता विरुद्ध कृत्रिम ढोँग

समाजले प्रायः बाहिरी आवरणलाई हेरेर मानिसको मूल्यांकन गर्छ:

  • सेतो वा पहेँलो कपडा लगाएर, आँखा बन्द गरेर, गम्भीर मुद्रामा बस्ने मानिसलाई समाजले तुरुन्तै 'शान्त' र 'साधु' भनिदिन्छ।
  • तर यदि उसको भित्र मान-सम्मान, काम-वासना र लोभको आगो दन्किरहेको छ भने (संस्पृहचित्तस्य), उसको त्यो शान्ति केवल प्लास्टिकको फूल जस्तै कृत्रिम (कृत्रिमा) हो।

यसको विपरीत, सच्चा आत्मज्ञानी:

  • कुनै बाहिरी ढाँचा वा परम्पराको बन्धनमा बाँधिदैन।
  • कहिले ऊ राजा झैं दरबारमा बस्छ, कहिले फकिर झैं धुलोमा लड्छ, कहिले हाँस्छ, कहिले नाच्छ।
  • समाजको संकीर्ण आँखाले उसलाई 'उच्छृङ्खल' देख्न सक्छ, तर उसको त्यो स्वच्छन्दता कुनै अहंकारको उद्दण्डता होइन; त्यो त नदी जस्तै प्राकृतिक र निर्दोष प्रवाह हो।

२. 'स्थितिर्धीरस्य राजते' — आत्मिक गरिमा

ज्ञानीको स्थिति किन सुशोभित हुन्छ?

  • किनकि उसको भित्र कुनै कपट छैन। ऊ जे छ, त्यही देखिन्छ।
  • भगवान् दत्तात्रेय, सुखदेव मुनि, वा अवधूतहरूको जीवनशैली बाहिरबाट हेर्दा सामाजिक मान्यताभन्दा बाहिर थियो, तर उनीहरूको भित्री प्रकाशले सम्पूर्ण जगतलाई आलोकित गरेको थियो।
  • भित्री निर्वासनाको अगाडि बाहिरी मर्यादाका कपडाहरू निकै साना सावित हुन्छन्।

३. साधकका लागि आत्म-परीक्षण

  • बाहिर शान्त देखिने अभिनय नगर्नुहोस्; भित्र शान्त बन्ने प्रयास गर्नुहोस्।
  • अरूलाई प्रभावित पार्नका लागि अध्यात्मको आवरण नलगाउनुहोस्।
  • आफ्नो भित्री सत्यसँग इमानदार हुनुहोस्; वास्तविक निष्कामता नै आत्माको साँचो सौन्दर्य हो।

मनन सूत्र:
"मेरो शान्ति बाहिरी प्रदर्शनको बन्धक होइन; मेरो भित्री निष्कामता नै मेरो सर्वोच्च सौन्दर्य र स्वतन्त्रता हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):