अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 12

आत्मानुभव र मौन स्थिति

आत्मानुभवस्थितिः
अघिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 8

एवमेव कृतं येन स कृतार्थो भवेत् सदा। एवमेव स्वभावो यः स कृतार्थो भवेत् सदा॥ ८ ॥

evam eva kṛtaṁ yena sa kṛtārtho bhavet sadā | evam eva svabhāvo yaḥ sa kṛtārtho bhavet sadā || 8 ||

नेपाली भावार्थ

जसले यसरी नै (कर्म, वाणी, विचार र कृत्रिम साधनाहरू त्यागेर) आफ्नो आत्मस्वरूपमा विश्राम पाएको छ, ऊ सदाका लागि कृतार्थ (पूर्ण सन्तुष्ट) हुन्छ; र जसको यो सहज आत्मस्थिति नै आफ्नो स्वाभाविक स्वभाव बनिसकेको छ, ऊ निश्चय नै सधैंका लागि धन्य र कृतार्थ हुन्छ।

English Translation

Whoever has lived and realized this state becomes fulfilled for all time; and one whose very natural disposition has become thus established is indeed forever fulfilled.

सार संक्षेप: कृतार्थ हुनु भनेको जीवनमा गर्नुपर्ने सबै कुरा सम्पन्न हुनु हो। जब मानिस आफ्नो साक्षी स्वरूपमा सहज हुन्छ, तब ऊ सधैंका लागि पूर्ण तृप्त र मुक्त हुन्छ।

१. बाह्रौं अध्यायको पूर्णाहुति: 'कृतार्थ' हुनुको अर्थ

संस्कृतमा 'कृतार्थ' शब्द अत्यन्त अर्थपूर्ण छ:

  • कृत (Done) + अर्थ (Purpose/Goal) = कृतार्थ।
    अर्थात्, जसको जीवनको सबै प्रयोजन पूरा भयो, जसलाई अब संसारमा केही पनि पाउन बाँकी छैन, ऊ कृतार्थ हो।

सांसारिक मानिस कहिल्यै कृतार्थ हुन सक्दैन:

  • ऊ अरबपति बन्यो भने खर्बपति बन्न चाहन्छ।
  • ऊ मन्त्री बन्यो भने प्रधानमन्त्री बन्न चाहन्छ।
  • मृत्युको दिनसम्म पनि उसका सयौं कामहरू अधुरा नै रहन्छन्।

तर राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"जसले यो सहज मौन स्थिति प्राप्त गर्‍यो, उसका सबै अधुरा कामहरू अहिले यसै क्षण पूरा भए! ऊ सदाका लागि कृतार्थ भयो।"

२. साधनाबाट 'स्वभाव' तर्फको यात्रा

यस श्लोकमा दुईवटा वाक्य छन्:

  1. एवमेव कृतं येन: जसले साधनाद्वारा यो स्थिति सुरुमा प्राप्त गर्‍यो।
  2. एवमेव स्वभावो यः: र जसको यो स्थिति नै अब स्वाभाविक बानी (सहज स्वभाव) बन्यो।

पहिले-पहिले साधकले सचेत भएर विचारहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुपर्छ।
तर जब यो अभ्यास पाक्छ, तब साक्षी रहन कुनै प्रयास नै गर्नुपर्दैन।

  • जसरी आँखा झिम्क्याउन कुनै सोच्नु पर्दैन,
  • सास फेर्न कुनै नियम बनाउनु पर्दैन,
  • त्यसैगरी आत्मस्थिति नै मानिसको सहज स्वभाव बन्दछ।

३. राजा जनकको आत्म-उद्घोष

यो श्लोकसँगै राजा जनकले आफ्नो आत्म-साक्षात्कारको प्रमाण पूरा गर्नुभयो।
सद्गुरु अष्टावक्रको सानिध्यमा आएका एक साधारण जिज्ञासु राजा अब स्वयं एक परमहंस आत्मज्ञानी सम्राट बनेका छन्, जो दरबारको सिंहासनमा बसेर पनि पूर्ण मुक्त र अद्वैतमा प्रतिष्ठित छन्।

मनन सूत्र:
"आत्मस्वरूपमा सहज विश्राम पाउनु नै मानव जीवनको अन्तिम सार्थकता र पूर्णता हो।"

अघिल्लो

अध्याय 12 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 13 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):