अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. षोडश अध्यायको आरम्भ: 'सर्वविस्मरण' को क्रान्तिकारी सूत्र
अष्टावक्र गीताको यो सोह्रौं अध्याय वेदान्त दर्शनकै एउटा अत्यन्त क्रान्तिकारी अध्याय हो, जसको नाम 'विशेषोपदेशः' राखिएको छ।
यस अध्यायको पहिलो श्लोकमै अष्टावक्रले शिष्यको सम्पूर्ण बौद्धिक अहंकारलाई एकै प्रहारमा भत्काइदिनुभएको छ:
मानिसहरू सोच्दछन् कि जति धेरै वेद, उपनिषद्, पुराण र दर्शनहरू पढ्यो, मानिस त्यति नै ज्ञानी हुन्छ। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—त्यो ज्ञान होइन, त्यो केवल बौद्धिक स्मृति (information) को भारी मात्र हो। जबसम्म तिमीले ती सबै जानेका कुराहरूलाई बिर्संदैनौ, तबसम्म तिमी आफ्नो सत्य स्वरूपमा स्थित हुन सक्दैनौ।
२. 'स्वास्थ्यम्' को गहिरो आध्यात्मिक अर्थ
संस्कृतमा 'स्वास्थ्य' (Health) शब्दको उत्पत्ति 'स्वस्मिन् तिष्ठति इति स्वस्थः' बाट भएको हो।
आत्म-स्वास्थ्य प्राप्त गर्न कुनै नयाँ ज्ञान आर्जन गर्नु पर्दैन। आत्मा त पहिल्यै पूर्ण र विद्यमान छ। केवल मनमा थुपारिएका विचारहरूको फोहोर पन्छाउनु पर्छ। त्यसैले अष्टावक्र 'सर्वविस्मरण' (सबै कुरा बिर्सने कला) को उपदेश दिनुहुन्छ।
३. भरिएको घैँटो र खाली भाँडो
यदि एउटा घैँटोमा पहिलेदेखि नै धमिलो पानी भरिएको छ भने त्यसमा अमृत खन्याउन सकिँदैन; पहिले त्यो पुरानो पानी पोख्नै पर्छ।
त्यस्तै:
जब तिमी 'म धेरै जान्दछु' भन्ने अहंकार त्यागेर पूर्ण मौन हुन्छौ, तब तत्क्षण आत्मा स्वयं प्रकाशित हुन्छ।