अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 1

आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते॥ १ ॥

ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ | tathāpi na tava svāsthyaṁ sarvavismaraṇādṛte || 1 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्रिय वत्स! तिमीले चाहे अनेक प्रकारका शास्त्रहरूको अनगिन्ती पटक व्याख्या गर वा तिनलाई सुन, तर पनि जबसम्म तिमीले सबै कुरा (मनका संस्कार, अवधारणाहरू र शास्त्रको भारी) लाई पूर्ण रूपले विस्मरण गर्दैनौ, तबसम्म तिमीलाई आफ्नो आत्मस्वरूपमा वास्तविक स्थिति (परम स्वास्थ्य र शान्ति) प्राप्त हुन सक्दैन।

English Translation

O dear one, you may expound upon or listen to manifold scriptures countless times; yet you cannot attain abidance in your true Self (inner tranquility) unless you completely forget everything (relinquish all accumulated concepts and mental impressions).

सार संक्षेप: किताबी ज्ञानले अहङ्कार बढाउँछ तर शान्ति दिँदैन। आत्म-साक्षात्कार कुनै नयाँ कुरा सिक्नु होइन, बरु मनमा जम्मा भएका सबै अवधारणाहरू बिर्सिएर आफ्नै शुद्ध मौन स्वरूपमा फर्कनु हो।

१. षोडश अध्यायको आरम्भ: 'सर्वविस्मरण' को क्रान्तिकारी सूत्र

अष्टावक्र गीताको यो सोह्रौं अध्याय वेदान्त दर्शनकै एउटा अत्यन्त क्रान्तिकारी अध्याय हो, जसको नाम 'विशेषोपदेशः' राखिएको छ।
यस अध्यायको पहिलो श्लोकमै अष्टावक्रले शिष्यको सम्पूर्ण बौद्धिक अहंकारलाई एकै प्रहारमा भत्काइदिनुभएको छ:

"आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः..."

मानिसहरू सोच्दछन् कि जति धेरै वेद, उपनिषद्, पुराण र दर्शनहरू पढ्यो, मानिस त्यति नै ज्ञानी हुन्छ। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—त्यो ज्ञान होइन, त्यो केवल बौद्धिक स्मृति (information) को भारी मात्र हो। जबसम्म तिमीले ती सबै जानेका कुराहरूलाई बिर्संदैनौ, तबसम्म तिमी आफ्नो सत्य स्वरूपमा स्थित हुन सक्दैनौ।

२. 'स्वास्थ्यम्' को गहिरो आध्यात्मिक अर्थ

संस्कृतमा 'स्वास्थ्य' (Health) शब्दको उत्पत्ति 'स्वस्मिन् तिष्ठति इति स्वस्थः' बाट भएको हो।

  • जो आफ्नै 'स्व' (आत्मा) मा स्थित छ, उही साँचो अर्थमा स्वस्थ हो।
  • जो बाहिरी विचार, अरूका धारणा र स्मृतिहरूमा हराएको छ, ऊ मानसिक रूपमा अस्वस्थ छ।

आत्म-स्वास्थ्य प्राप्त गर्न कुनै नयाँ ज्ञान आर्जन गर्नु पर्दैन। आत्मा त पहिल्यै पूर्ण र विद्यमान छ। केवल मनमा थुपारिएका विचारहरूको फोहोर पन्छाउनु पर्छ। त्यसैले अष्टावक्र 'सर्वविस्मरण' (सबै कुरा बिर्सने कला) को उपदेश दिनुहुन्छ।

३. भरिएको घैँटो र खाली भाँडो

यदि एउटा घैँटोमा पहिलेदेखि नै धमिलो पानी भरिएको छ भने त्यसमा अमृत खन्याउन सकिँदैन; पहिले त्यो पुरानो पानी पोख्नै पर्छ।
त्यस्तै:

  • पण्डितको मन शास्त्रका सिद्धान्त, तर्क र शब्दहरूले भरिएको हुन्छ।
  • तर आत्मज्ञानीको मन एउटा नवजात बालकको जस्तै पूर्ण खाली, स्वच्छ र निष्कपट हुन्छ।

जब तिमी 'म धेरै जान्दछु' भन्ने अहंकार त्यागेर पूर्ण मौन हुन्छौ, तब तत्क्षण आत्मा स्वयं प्रकाशित हुन्छ।

मनन सूत्र:
"संसार सिक्नुको नाम हो, तर परमात्मा बिर्सनुको कला हो; जब मनका सबै शब्दहरू सकिन्छन्, तब आत्माको मौन सङ्गीत गुञ्जिन्छ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):