अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 1
आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते॥ १ ॥
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ | tathāpi na tava svāsthyaṁ sarvavismaraṇādṛte || 1 ||
नेपाली भावार्थ
हे प्रिय वत्स! तिमीले चाहे अनेक प्रकारका शास्त्रहरूको अनगिन्ती पटक व्याख्या गर वा तिनलाई सुन, तर पनि जबसम्म तिमीले सबै कुरा (मनका संस्कार, अवधारणाहरू र शास्त्रको भारी) लाई पूर्ण रूपले विस्मरण गर्दैनौ, तबसम्म तिमीलाई आफ्नो आत्मस्वरूपमा वास्तविक स्थिति (परम स्वास्थ्य र शान्ति) प्राप्त हुन सक्दैन।
English Translation
O dear one, you may expound upon or listen to manifold scriptures countless times; yet you cannot attain abidance in your true Self (inner tranquility) unless you completely forget everything (relinquish all accumulated concepts and mental impressions).
सार संक्षेप: किताबी ज्ञानले अहङ्कार बढाउँछ तर शान्ति दिँदैन। आत्म-साक्षात्कार कुनै नयाँ कुरा सिक्नु होइन, बरु मनमा जम्मा भएका सबै अवधारणाहरू बिर्सिएर आफ्नै शुद्ध मौन स्वरूपमा फर्कनु हो।
१. षोडश अध्यायको आरम्भ: 'सर्वविस्मरण' को क्रान्तिकारी सूत्र
अष्टावक्र गीताको यो सोह्रौं अध्याय वेदान्त दर्शनकै एउटा अत्यन्त क्रान्तिकारी अध्याय हो, जसको नाम 'विशेषोपदेशः' राखिएको छ।
यस अध्यायको पहिलो श्लोकमै अष्टावक्रले शिष्यको सम्पूर्ण बौद्धिक अहंकारलाई एकै प्रहारमा भत्काइदिनुभएको छ:
मानिसहरू सोच्दछन् कि जति धेरै वेद, उपनिषद्, पुराण र दर्शनहरू पढ्यो, मानिस त्यति नै ज्ञानी हुन्छ। तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ—त्यो ज्ञान होइन, त्यो केवल बौद्धिक स्मृति (information) को भारी मात्र हो। जबसम्म तिमीले ती सबै जानेका कुराहरूलाई बिर्संदैनौ, तबसम्म तिमी आफ्नो सत्य स्वरूपमा स्थित हुन सक्दैनौ।
२. 'स्वास्थ्यम्' को गहिरो आध्यात्मिक अर्थ
संस्कृतमा 'स्वास्थ्य' (Health) शब्दको उत्पत्ति 'स्वस्मिन् तिष्ठति इति स्वस्थः' बाट भएको हो।
आत्म-स्वास्थ्य प्राप्त गर्न कुनै नयाँ ज्ञान आर्जन गर्नु पर्दैन। आत्मा त पहिल्यै पूर्ण र विद्यमान छ। केवल मनमा थुपारिएका विचारहरूको फोहोर पन्छाउनु पर्छ। त्यसैले अष्टावक्र 'सर्वविस्मरण' (सबै कुरा बिर्सने कला) को उपदेश दिनुहुन्छ।
३. भरिएको घैँटो र खाली भाँडो
यदि एउटा घैँटोमा पहिलेदेखि नै धमिलो पानी भरिएको छ भने त्यसमा अमृत खन्याउन सकिँदैन; पहिले त्यो पुरानो पानी पोख्नै पर्छ।
त्यस्तै:
जब तिमी 'म धेरै जान्दछु' भन्ने अहंकार त्यागेर पूर्ण मौन हुन्छौ, तब तत्क्षण आत्मा स्वयं प्रकाशित हुन्छ।