अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
अघिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 8

अलं त्रिवर्गकथया योगस्य कथयाऽप्यलम्। अलं विज्ञानकथया विश्रान्तस्य ममात्मनि॥ ८॥

alaṃ trivargakathayā yogasya kathayā'pyalam | alaṃ vijñānakathayā viśrāntasya mamātmani || 8 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै आत्मस्वरूपमा परम विश्राम प्राप्त गरिसकेको मेरो लागि— अब धर्म, अर्थ र कामका सांसारिक चर्चाहरू बन्द गरौं (पर्याप्त भयो)! योग र साधनाका कुराहरूले पनि पुग्यो! र तत्त्वज्ञान तथा दर्शनका बौद्धिक छलफलहरू पनि अब बन्द गरौं! (किनकि म अब सबै शब्दभन्दा पर परमानन्दमय मौन विश्राममा लीन छु)।

English Translation

Enough of talking about the three worldly goals (dharma, artha, kama)! Enough of talking about yoga! And enough of talking even about spiritual wisdom and philosophy! For I am now resting in the supreme peace of the Self.

सार संक्षेप: उन्नाइसौं अध्यायको यो अन्तिम श्लोक सम्पूर्ण शास्त्र र साधनाहरूको महामौनमा विश्राम हो। जब तिर्खा मेटिन्छ, तब पानीको चर्चा बन्द हुन्छ। आत्मविश्राम प्राप्त ज्ञानीका लागि धर्म, योग र दर्शनका सबै शब्दहरू सकिएर केवल अखण्ड सन्नाटा बाँकी रहन्छ।

१. 'अलम्' को त्रिविध गर्जना: शब्दहरूको पूर्ण विसर्जन

संस्कृतमा 'अलम्' शब्द निषेध वा पूर्णताका लागि प्रयोग गरिन्छ— 'बस, अब पुग्यो, अब बन्द गरौं!'
राजा जनक यहाँ तीनपटक 'अलम्' शब्द प्रयोग गरेर सम्पूर्ण बौद्धिक र आध्यात्मिक गफहरूको ढोका सदाका लागि बन्द गरिदिनुहुन्छ:

  1. अलं त्रिवर्गकथया: सांसारिक मानिसहरू दिनरात पैसा, धर्म र भोगका गफ गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "बस, त्यो बकवास अब बन्द गर!"
  2. योगस्य कथयाऽप्यलम्: साधकहरू आसन, कुण्डलिनी, चक्र र ध्यानका गफ गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "त्यो साधनाको कुरा पनि अब पुग्यो!"
  3. अलं विज्ञानकथया: दार्शनिकहरू वेदान्त, ब्रह्म, माया र अद्वैतका सूत्रहरू घोकेर तर्क गर्छन्। जनक भन्नुहुन्छ— "ती दर्शनका किताबहरू पनि अब बन्द गर!"

२. 'विश्रान्तस्य ममात्मनि' — गन्तव्यमा पुगेपछिको मौन

किन सबै चर्चाहरू बन्द गर्ने?

  • किनकि जनक अब बाटोमा हुनुहुन्न; ऊ गन्तव्यमा पुगिसक्नुभयो (विश्रान्तस्य)।
  • जब बिरामी पूर्ण निको हुन्छ, उसले औषधिको चर्चा गरिरहनु पर्दैन।
  • जब मानिस घर पुगेर आफ्नै ओछ्यानमा मस्त निदाउँछ, उसले बाटोको नक्सा हेरिरहनु पर्दैन।
  • आत्माको परम विश्राम प्राप्त भएपछि कुनै पनि बोली वा शब्द केवल कोलाहल मात्र बन्दछ।
  • अब केवल 'मौन' बाँकी रहन्छ।

३. अध्याय १९ को सार संक्षेप

राजा जनकले यस अध्यायका आठवटै श्लोकहरूमा आफ्नो भित्री मुक्तिको साक्षी दिनुभयो:

  • शङ्काको काँडो उखेलियो।
  • देश, काल, धर्म, अधर्म, जीवन, मृत्यु सबै विलीन भए।
  • र अन्ततः सबै आध्यात्मिक चर्चाहरूलाई पूर्णविराम दिएर ऊ आफ्नै आत्मस्वरूपको मौनमा विश्राम लिनुभयो।

मनन सूत्र:
"पुग्यो धर्म, पुग्यो योग, पुग्यो दर्शनका कुराहरू; म त सबै शब्दहरूलाई बिदा गरेर आफ्नै आत्माको अनन्त मौन र विश्रान्तिमा सदाका लागि लीन भइसकें।"

अघिल्लो

अध्याय 19 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 20 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):