जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 4
अन्तर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते॥ ४ ॥
antarvikalpaśūnyasya bahiḥ svacchandacāriṇaḥ | bhrāntasyeva daśās tās tās tādṛśā eva jānate || 4 ||
नेपाली भावार्थ
जो पुरुष भित्रबाट सबै प्रकारका संकल्प-विकल्प र इच्छाहरूबाट पूर्ण शून्य छ, तर बाहिर संसारमा भने कुनै बन्धनविना स्वच्छन्द विचरण गर्दछ; बाहिरबाट हेर्दा भ्रमित वा सांसारिक मानिस जस्तो देखिने उसका ती अलौकिक आन्तरिक स्थितिहरूलाई केवल उसै जस्तो आत्मज्ञानी महापुरुषले मात्र चिन्न र बुझ्न सक्दछ।
English Translation
One who is inwardly free of all mental ideation, yet outwardly moves about freely and spontaneously, appearing to the world like someone bewildered—his mysterious, exalted states can only be understood by those who are like him.
सार संक्षेप: आत्मज्ञानीको भित्री गहिराइलाई बाहिरी कपडा वा व्यवहार हेरेर चिन्न सकिँदैन। जो भित्रबाट पूर्ण शान्त र बाहिरबाट स्वच्छन्द छ, उसको त्यो परम अवस्थालाई केवल अर्को आत्मज्ञानीले मात्र जान्न सक्दछ।
१. चौधौं अध्यायको पूर्णाहुति: ज्ञानीको रहस्यमयी स्थिति
चौधौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले संसारको सबैभन्दा ठूलो सत्य खोल्नुहुन्छ:
संसारले ज्ञानीलाई कहिल्यै बुझ्न सक्दैन!
किनकि:
यदि कसैले गेरुवा वस्त्र लगाएको छैन, पलेँटी कसेर आँखा चिम्लिएको छैन भने समाजले उसलाई साधु मान्दैन।
तर सच्चा आत्मज्ञानी कस्तो हुन्छ?
२. 'भ्रान्तस्येव' — बहुलाहा जस्तो देखिनु
इतिहास साक्षी छ:
किनभने ज्ञानीको आनन्दको स्रोत बाहिर छैन, भित्र छ।
जसले सङ्गीत सुनेको छैन, उसलाई नाच्ने मानिस बहुलाहा जस्तो लाग्छ!
त्यसैगरी जसले भित्री आत्मानन्दको अनुभव गरेको छैन, उसलाई ज्ञानी मानिसको स्वच्छन्द व्यवहार विचित्र लाग्छ।
३. 'तादृशा एव जानते' — ज्ञानीलाई ज्ञानीले मात्र चिन्छ
हिराको मूल्य केवल जौहरीले मात्र जान्दछ, साग बेच्नेले जान्दैन।
त्यसैगरी:
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
यसरी राजा जनकले आफ्नो आत्म-शान्तिको वर्णन पूरा गर्नुभयो।