अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 14

सहज शान्ति

शान्तिबोधः
अघिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 4

अन्तर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते॥ ४ ॥

antarvikalpaśūnyasya bahiḥ svacchandacāriṇaḥ | bhrāntasyeva daśās tās tās tādṛśā eva jānate || 4 ||

नेपाली भावार्थ

जो पुरुष भित्रबाट सबै प्रकारका संकल्प-विकल्प र इच्छाहरूबाट पूर्ण शून्य छ, तर बाहिर संसारमा भने कुनै बन्धनविना स्वच्छन्द विचरण गर्दछ; बाहिरबाट हेर्दा भ्रमित वा सांसारिक मानिस जस्तो देखिने उसका ती अलौकिक आन्तरिक स्थितिहरूलाई केवल उसै जस्तो आत्मज्ञानी महापुरुषले मात्र चिन्न र बुझ्न सक्दछ।

English Translation

One who is inwardly free of all mental ideation, yet outwardly moves about freely and spontaneously, appearing to the world like someone bewildered—his mysterious, exalted states can only be understood by those who are like him.

सार संक्षेप: आत्मज्ञानीको भित्री गहिराइलाई बाहिरी कपडा वा व्यवहार हेरेर चिन्न सकिँदैन। जो भित्रबाट पूर्ण शान्त र बाहिरबाट स्वच्छन्द छ, उसको त्यो परम अवस्थालाई केवल अर्को आत्मज्ञानीले मात्र जान्न सक्दछ।

१. चौधौं अध्यायको पूर्णाहुति: ज्ञानीको रहस्यमयी स्थिति

चौधौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा राजा जनकले संसारको सबैभन्दा ठूलो सत्य खोल्नुहुन्छ:
संसारले ज्ञानीलाई कहिल्यै बुझ्न सक्दैन!

किनकि:

  • संसारले मानिसलाई बाहिरी रूप र आचरणबाट नाप्छ:
    • उसले कस्तो लुगा लगाएको छ?
    • ऊ कति पटक मन्दिर जान्छ?
    • ऊ कति गम्भीर भएर बस्छ?
      यदि कसैले गेरुवा वस्त्र लगाएको छैन, पलेँटी कसेर आँखा चिम्लिएको छैन भने समाजले उसलाई साधु मान्दैन।

तर सच्चा आत्मज्ञानी कस्तो हुन्छ?

  1. अन्तर्विकल्पशून्यस्य: भित्रबाट उसलाई कुनै इच्छा छैन, कुनै द्वन्द्व छैन, कुनै चिन्ता छैन। ऊ पूर्ण शून्य र शान्त छ।
  2. बहिः स्वच्छन्दचारिणः: बाहिरबाट ऊ कुनै पाखण्डको नियममा बाँधिँदैन। ऊ बच्चाहरूसँग खेल्न सक्छ, दरबारमा न्याय गर्न सक्छ, वा सडकमा हाँस्दै हिँड्न सक्छ।

२. 'भ्रान्तस्येव' — बहुलाहा जस्तो देखिनु

इतिहास साक्षी छ:

  • रामकृष्ण परमहंसलाई सुरुमा मानिसहरूले पागल भने।
  • सुकरातलाई जहर दिए।
  • मंसुरलाई झुन्ड्याए।
  • कबीर र नानकलाई समाजले बुझ्न सकेन।

किनभने ज्ञानीको आनन्दको स्रोत बाहिर छैन, भित्र छ।
जसले सङ्गीत सुनेको छैन, उसलाई नाच्ने मानिस बहुलाहा जस्तो लाग्छ!
त्यसैगरी जसले भित्री आत्मानन्दको अनुभव गरेको छैन, उसलाई ज्ञानी मानिसको स्वच्छन्द व्यवहार विचित्र लाग्छ।

३. 'तादृशा एव जानते' — ज्ञानीलाई ज्ञानीले मात्र चिन्छ

हिराको मूल्य केवल जौहरीले मात्र जान्दछ, साग बेच्नेले जान्दैन।
त्यसैगरी:
राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"मेरो यो अवस्थालाई न मेरा मन्त्रीहरूले बुझ्न सक्छन्, न मेरा प्रजाले। यो अवस्थालाई त केवल मेरा सद्गुरु महर्षि अष्टावक्र जस्ता आत्मज्ञानीहरूले मात्र बुझ्न सक्नुहुन्छ!"

यसरी राजा जनकले आफ्नो आत्म-शान्तिको वर्णन पूरा गर्नुभयो।

मनन सूत्र:
"भित्र मौन, बाहिर स्वच्छन्द— ज्ञानीको यो अलौकिक जीवन केवल आत्मसाक्षात्कारको आँखाले मात्र देख्न सकिन्छ।"

अघिल्लो

अध्याय 14 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 15 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):