अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 67

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः। अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते॥ ६७॥

sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ | akṛtrimo'navacchinne samādhiryasya vartate || 67 ||

नेपाली भावार्थ

त्यो महापुरुष सदा विजयी (सर्वोच्च) छ, जसले सम्पूर्ण सांसारिक प्रयोजन र स्वार्थहरूको वास्तविक संन्यास लिएको छ, जो आफ्नै परिपूर्ण आत्म-आनन्दको साक्षात् स्वरूप हो, र जसको अखण्ड एवं असीम परब्रह्ममा स्वाभाविक (अकृत्रिम) सहज समाधि सधैं निरन्तर रहिरहन्छ।

English Translation

Victorious is that true renouncer of all worldly motives, the very embodiment of complete innate bliss, whose effortless and natural samadhi ever abides in the unbroken, unconditioned Absolute.

सार संक्षेप: सच्चा संन्यासी ऊ हो जसले धन वा कपडा होइन, आफ्नो स्वार्थ र प्रयोजन त्याग्यो। त्यस्तो महापुरुषलाई आँखा चिम्लेर समाधि लगाउनु पर्दैन; उसको उठ्नु, बस्नु र हिंड्नु नै अखण्ड सहज समाधि हुन्छ।

१. 'अर्थसंन्यासी' — संन्यासको वास्तविक परिभाषा

संस्कृतमा 'अर्थ' का धेरै अर्थ हुन्छन्— धन, स्वार्थ, प्रयोजन वा हेतु।

  • साधारण संन्यासीले केवल धन (अर्थ) त्याग्छ तर मनको अहंकार त्याग्दैन।
  • तर अष्टावक्र जसलाई 'अर्थसंन्यासी' भन्नुहुन्छ, उसले आफ्ना सबै व्यक्तिगत योजना, उद्देश्य र 'मलाई यो चाहिन्छ' भन्ने भित्री स्वार्थको जरा नै त्यागिदिएको हुन्छ।
  • जसको कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ छैन, ऊ सम्पूर्ण जगतको मालिक बन्दछ; त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'स जयति'— ऊ सदा विजयी छ!

२. 'अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिः' — सहज समाधिको रहस्य

हठयोग वा राजयोगमा समाधि भनेको आँखा चिम्लेर, सास रोकेर, कसरत गरेर केही बेरका लागि मनलाई अचेत बनाउनु हो। त्यो समाधि कृत्रिम हुन्छ, किनकि आँखा खोल्नासाथ मन फेरि भड्किन्छ।
तर ज्ञानीको समाधि:

  • अकृत्रिमः: कुनै प्रयास, व्यायाम वा नियन्त्रणबिनाको स्वाभाविक स्थिति हो।
  • अनवच्छिन्ने: देश, काल वा वस्तुको सीमाले नबाँधिएको अनन्त ब्रह्ममा अखण्ड रूपमा रहन्छ।
  • ऊ काम गर्दा, बोल्दा, हाँस्दा वा सुत्दा पनि आफ्नो स्वरूपबाट एक सेकेन्ड पनि अलग हुँदैन। यसैलाई महर्षि रमण र अष्टावक्रले 'सहज समाधि' भन्नुभएको छ।

३. साधकका लागि मनन

  • समाधिलाई कुनै क्षणिक अनुभव नबनाउनुहोस्; आफ्नो स्वरूपमै सदा रहनु नै समाधि हो।
  • कर्म गर्दा स्वार्थको ग्रन्थी फुकाल्नुहोस्; जब स्वार्थ सकिन्छ तब मन स्वतः आनन्दको विग्रह बन्दछ।
  • आफ्नो भित्री पूर्णतालाई चिन्नुहोस् र जीवनको प्रत्येक क्षणलाई सहज समाधिको रूपमा बाँच्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो समाधि सुरु हुने र अन्त्य हुने कुनै अभ्यास होइन; मेरो अखण्ड हुनुपन नै निरन्तर चलिरहेको सहज समाधि हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):