अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 9

निर्वेद र उदासीनता

निर्वेदवर्णनम्
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 1

कृताकृते च द्वन्द्वानि कदा शान्तानि कस्य वा। एवं ज्ञात्वेह निर्वेदाद्भव त्यागपरोऽव्रती॥ १ ॥

kṛtākṛte ca dvandvāni kadā śāntāni kasya vā | evaṁ jñātveha nirvedād bhava tyāgaparo 'vratī || 1 ||

नेपाली भावार्थ

'गरेका कामहरू र गर्न बाँकी रहेका कर्तव्यहरू, अनि संसारका सुख-दुःख रूपी द्वन्द्वहरू आजसम्म कसका लागि र कहिले पो शान्त भएका छन् र?'— यो सत्यलाई राम्ररी बुझेर, यस संसारमा परम वैराग्य (निर्वेद) द्वारा सबै मानसिक भारी त्यागी कुनै कठोर व्रत वा हठमा नबाँधिई सहज रूपमा बाँच!

English Translation

'When and for whom have the dualities, duties performed, and tasks left undone ever come to an end?'—Realizing this truth, through profound dispassion (nirveda), become devoted to inner letting-go and live free from rigid vows!

सार संक्षेप: संसारका कामहरू कहिल्यै सकिँदैनन्; एउटा काम सकिन नपाउँदै अर्को आइपुग्छ। काम सकिएपछि शान्त बनूँला भन्नु मूर्खता हो; कामको बीचमै आन्तरिक शान्ति रोज्नु नै बुद्धिमत्ता हो।

१. 'कृताकृते च द्वन्द्वानि' — कहिल्यै नसकिने कामको चक्कर

नौऔं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्रले सांसारिक कर्तव्यहरूको कहिल्यै नटुङ्गिने चक्रव्यूहमाथि कडा प्रहार गर्नुहुन्छ।

हामी सधैं के सोच्छौं?

  • "अहिले पढाइ सकियोस्, त्यसपछि म शान्त हुनेछु।"
  • "जागिर मिलोस्, बिहे होस्, घर बनोस्, बच्चाहरू हुर्कियून्... त्यसपछि म आनन्दले ध्यान गर्नेछु।"
    तर के ती कामहरू कहिल्यै सकिएका छन्?
    अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "कदा शान्तानि कस्य वा?" (आजसम्म कसका कामहरू सकिएका छन्?)
    राजा-महाराजाहरू साम्राज्य विस्तार गर्दागर्दै मरे, वैज्ञानिकहरू नयाँ खोज गर्दागर्दै बिते, संसारी मानिसहरू घरको चुलो सम्हाल्दासम्हाल्दै चितामा पुगे!
    काम कहिल्यै सकिँदैन; मानिस सकिन्छ!

२. 'अव्रती' हुनुको गहन अर्थ

परम्परागत धर्मले भन्छ— "यो व्रत बस, त्यो नियम पालना गर, यति पटक जप गर।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: "भव त्यागपरोऽव्रती"।

  • कठोर व्रत र हठले मनमा झन् अहङ्कार जन्माउँछ— "मैले यति ठूलो तपस्या गरेँ!"
  • 'अव्रती' हुनु भनेको छाडा हुनु होइन; यसको अर्थ हो— कुनै मानसिक हठ, नियमको बोझ र औपचारिकताभन्दा माथि उठेर परम सहज र स्वाभाविक हुनु।
  • जब मानिसले बुझ्छ कि संसारका द्वन्द्वहरू नदीका छाल जस्तै हुन्, तब ऊ किनारमा बसेर नदी बगेको हेर्न थाल्छ; छाल गनेर बस्दैन।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक शान्ति

यदि तपाईं "सबै काम सकिएपछि ढुक्कले बस्छु" भन्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने त्यो भ्रम हो।

  • कामहरू चलिरहन्छन्। तर कामको बीचमै भित्री शान्ति रोज्नुहोस्।
  • "कर्तव्यहरू बाहिरी शरीर र परिस्थितिका हुन्; मेरो आत्मा अहिले नै पूर्ण र अचल छ।"
  • यो बोधले कामको तनाव तुरुन्तै हटाउँछ र मनलाई हलुका बनाउँछ।

मनन सूत्र:
"संसारका कामहरू कहिल्यै सकिँदैनन्; कामको चिन्ता छाड र यही पल आफ्नो मौन स्वरूपमा विश्राम लेऊ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):