अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. 'परित्यज्य' — त्यागको वास्तविक अर्थ (The Nature of Renunciation)
के राजा जनकले आफ्नो हाड-छालाको शरीर काटेर फ्याँक्नुभएको हो? अथवा राज्य छोडेर कतै भाग्नुभएको हो? कदापि होइन।
वेदान्तमा 'सशरीरं विश्वं परित्यज्य' (शरीर र संसारको त्याग) भन्नुको अर्थ हो:
जसरी हामी नाटक हेर्दा पर्दामा मञ्चन भएको कथामा डुब्छौं तर आफू अभिनेता होइन दर्शक हुँ भन्ने बिर्संदैनौं— त्यसैगरी जनकले शरीर र संसारलाई केवल दृश्य (Object) मानेर आफूलाई नित्य द्रष्टा (Subject) का रूपमा स्थापित गर्नुभयो।
२. 'कुतश्चित् कौशलात्' — त्यो कौशल के हो? (The Divine Skill)
जनक आश्चर्य मान्दै भन्नुहुन्छ: "कुनै अवर्णनीय कौशलद्वारा मैले यो देखेँ!"
त्यो कौशल के थियो?
३. 'विलोक्यते' — आँखाले होइन, बोधले देख्नु (Direct Seeing)
यहाँ 'विलोक्यते' भन्नाले भौतिक आँखाले कुनै ज्योति वा रूप देख्नु होइन। यो त स्वयंको पहिचान (Self-Recognition) हो।
जसरी हराएको चश्मा आफ्नै निधारमा भेटिँदा मानिस छक्क पर्छ, त्यसैगरी जनकलाई महसुस भयो कि परमात्मा कतै टाढा आकाशमा होइन, आफ्नै हृदयको नित्य साक्षी रूपमा सधैँ उपस्थित थियो।