अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 80

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि। बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन॥ ८०॥

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi | bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana || 80 ||

नेपाली भावार्थ

परम अद्वैत आत्म-योगको दृष्टिले हेर्दा— न कुनै स्वर्ग छ, न कुनै नर्क छ, र न त 'जीवन्मुक्ति' भन्ने कुनै छुट्टै अवस्था नै छ! यस विषयमा धेरै व्याख्या गरिरहनुको के अर्थ? सर्वोच्च सत्यको दृष्टिमा ब्रह्मबाहेक यहाँ केही पनि छैन।

English Translation

From the standpoint of ultimate Yoga (Self-realization), there is neither heaven nor hell, nor even the state called 'liberation while living' (jivanmukti). What is the use of speaking much here? Verily, there is nothing at all.

सार संक्षेप: स्वर्ग र नर्क मनका डर र प्रलोभन हुन्। यहाँसम्म कि 'म जीवन्मुक्त भएँ' भन्नुमा पनि सूक्ष्म अहंकार बाँकी रहन्छ। सर्वोच्च अद्वैत स्थितिमा पुगेपछि स्वर्ग, नर्क, बन्धन र मोक्ष सबै मिथ्या सपना सावित हुन्छन्— केवल एक मात्र अखण्ड परब्रह्म रहन्छ।

१. धर्मका परम्परागत धारणाहरूमाथि अष्टावक्रको बज्रपात

साधारण धर्म र कर्मकाण्डले मानिसलाई स्वर्गको प्रलोभन देखाउँछ र नर्कको डर देखाउँछ:

  • "राम्रो काम गर, स्वर्गमा अप्सरा र अमृत मिल्नेछ।"
  • "नराम्रो काम गर, नर्कको तातो तेलमा पकाइनेछ।"
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै मनका भ्रम र सपना हुन्।
  • निद्रामा देखेको सपनामा मानिस राजा भए पनि वा भिखारी भए पनि, बिउँझिएपछि दुवैको कुनै अस्तित्व रहँदैन।
  • त्यस्तै, जो आत्मज्ञानमा बिउँझियो, उसको लागि 'न स्वर्गो नैव नरकः'— न स्वर्ग रहन्छ, न नर्क।

२. 'जीवन्मुक्तिर्न चैव हि' — अन्तिम अवधारणाको पनि विसर्जन

अष्टावक्रले यहाँ आध्यात्मिक जगतको सबैभन्दा ठूलो अवधारणालाई पनि तोडिदिनुभएको छ— 'जीवन्मुक्ति'।

  • हामी सोच्छौं: "म साधना गरेर जीवन्मुक्त बन्छु।"
  • तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "जीवन्मुक्त को बन्छ? के आत्मा बन्धनमा थियो र मुक्त बन्ने?"
  • आत्मा त सधैं मुक्त छ।
  • जब बन्धन नै मिथ्या थियो भने मुक्तिको घोषणा कसका लागि?
  • 'म मुक्त भएँ' भन्नुमा पनि अझै 'म' (ego) जीवितै छ।
  • त्यसैले परम सत्यको दृष्टिले हेर्दा (योगदृष्ट्या) जीवन्मुक्ति पनि एउटा शब्द मात्र हो; त्यहाँ 'न किञ्चन'— केवल अखण्ड सन्नाटा र परब्रह्म मात्र छ।

३. साधकका लागि परम विश्रान्ति

  • कुनै स्वर्ग पाउने लोभ वा नर्क जाने डरबाट पूर्ण मुक्त हुनुहोस्।
  • 'म ठूलो मुक्त पुरुष बन्छु' भन्ने आध्यात्मिक अहंकारलाई पनि बिसाउनुहोस्।
  • जब सबै शाब्दिक धारणाहरू समाप्त हुन्छन्, तब तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, जस्तो हुनुहुन्छ, त्यही नै पूर्णता हो।

मनन सूत्र:
"न स्वर्ग छ, न नर्क, न बन्धन, न मोक्ष; केवल एउटै अद्वितीय, शान्त र अनन्त परब्रह्म मात्र सर्वत्र परिपूर्ण छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):