जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 25
अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा॥ २५ ॥
aho vikalpitaṁ viśvam ajñānān mayi bhāsate | rūpyaṁ śuktau phaṇī rajjau vāri sūryakare yathā || 25 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो आश्चर्य, केवल अज्ञानताका कारण म निष्कलङ्क आत्मामा यो मनगढन्ते संसार त्यसरी नै प्रतीत भइरहेको रहेछ— जसरी सिपीमा चाँदी, डोरीमा सर्प, र घामको किरणमा मरुभूमिको पानी (मृगमरीचिका) झुक्किएर सत्य जस्तो देखिन्छ!
English Translation
Oh, wonder of wonders! Due to ignorance alone, this imagined universe appears in me—just as silver is mistakenly seen in mother-of-pearl, a serpent in a rope, and water in the blazing rays of the desert mirage!
सार संक्षेप: डोरीमा देखिएको सर्पलाई मार्न लट्ठी चाहिँदैन, केवल बत्ती बालेर हेरे पुग्छ। त्यस्तै संसारको दुःख मेटाउन कतै लड्नु पर्दैन, केवल आत्मज्ञानको ज्योति बाल्नासाथ सम्पूर्ण भ्रम सदाका लागि मेटिन्छ।
१. भ्रमका तीन प्रसिद्ध दृष्टान्तहरू (The Three Great Illusions)
राजा जनक दोस्रो अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा वेदान्तका सबैभन्दा प्रसिद्ध तीनवटा भ्रम (अध्यास - Superimposition) का दृष्टान्त दिएर अध्यायको पूर्णता गर्नुहुन्छ:
समुद्रको किनारमा बालुवामा परेको सिपी घाममा टल्कँदा अज्ञानी मानिसलाई लाग्छ— "त्यहाँ चाँदीको टुक्रा छ!" ऊ लोभिएर दौडिन्छ, तर हातमा लिँदा त्यो केवल सिपी मात्र हुन्छ।
साँझको धमिलो उज्यालोमा बाटोमा लडिरहेको डोरी देख्दा मानिस सर्प ठानेर डराउँछ, मुटु काम्छ, चिच्याउँछ र भाग्छ। तर जब कसैले टर्च बालेर देखाउँछ— "यो त डोरी पो रहेछ!" तब त्यहीँ सर्प हराउँछ र डर पनि तुरुन्तै मेटिन्छ।
मरुभूमिको तातो बालुवामा सूर्यको किरण पर्दा टाढा ताल जस्तो देखिन्छ। तिर्खाएको मृग पानी पिउन दौडन्छ, तर जति दौडिए पनि त्यहाँ पानी हुँदैन।
२. संसार र आत्माको सम्बन्ध (The Nature of Maya)
जनक भन्नुहुन्छ:
तर सद्गुरु अष्टावक्रको ज्ञानरूपी बत्ती बल्नासाथ थाहा भयो:
यहाँ त सधैं केवल एउटै विशुद्ध, निर्मल र आनन्दमय आत्मा मात्र थियो, छ, र सधैं रहिरहनेछ!
३. अध्याय २ को पूर्णता र आत्म-उल्लास
यस श्लोकसँगै दोस्रो अध्याय सम्पन्न हुन्छ। राजा जनकको यो आत्म-विस्मय र आनन्दको उद्घोषले देखाउँछ कि जब शिष्यले सद्गुरुको वचनलाई पूर्ण निष्ठा र समर्पणका साथ सुन्छ, तब आत्मसाक्षात्कार कुनै असम्भव कुरा होइन— त्यो तत्काल यहीँ र अहिल्यै घटित हुन्छ।