अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 62

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते। देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता॥ ६२॥

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate | dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā || 62 ||

नेपाली भावार्थ

बाहिरी धन-सम्पत्ति र वस्तुहरू त्यागेर वैराग्य देखाउने चलन प्रायः अज्ञानीहरूमा मात्र देखिन्छ। तर जसको आफ्नै भौतिक शरीरप्रतिको मोह र तादात्म्य नै पूर्ण रूपमा गलीसक्यो (मेटिसक्यो), उसलाई न कतै आसक्ति (राग) रहन्छ, न त त्याग वा वैराग्यको कुनै हठ नै रहन्छ!

English Translation

Dispassion towards external possessions is mostly seen in the ignorant; but for one whose attachment to his own physical body has completely melted away, where is attachment, and where is renunciation?

सार संक्षेप: सम्पत्ति त्याग्नु सजिलो छ, तर शरीरको मोह त्याग्नु नै वास्तविक त्याग हो। जसले शरीरलाई नै आफ्नो स्वरूप मान्न छाड्यो, उसका लागि संसारमा समात्नका लागि केही छैन भने त्याग्नका लागि पनि केही बाँकी रहँदैन।

१. सम्पत्तिको वैराग्य विरुद्ध शरीरको वैराग्य

सांसारिक मानिसहरू धन-सम्पत्ति, गाडी, घर त्यागेर हिंडेको साधुलाई 'महान् त्यागी' भन्छन्:

  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'प्रायो मूढस्य दृश्यते'— बाहिरी वस्तु त्याग्ने यो वैराग्य प्रायः अज्ञानीको नाटक मात्र हुन्छ।
  • किनकि उसले पैसा त छाड्यो, तर आफ्नै शरीरको मोह झन् बढाएर राख्यो— "म यति वर्ष बाँच्नुपर्छ, मेरो शरीर रोगी नहोस्, मलाई कसैले चिसो नपारोस्।"
  • जबसम्म शरीरमा 'म' र 'मेरो' को मोह छ, तबसम्म बाहिरका ढुङ्गा-माटो (पैसा) त्याग्नुको कुनै तात्त्विक मूल्य छैन।

२. 'देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता'

सच्चा आत्मज्ञानीको स्थिति कस्तो हुन्छ?

  • देहे विगलिताशस्य: उसको शरीरप्रतिको आशा, तृष्णा र मोह पूर्णतः पग्लेर (melt भएर) सकिएको छ। ऊ जान्दछ कि शरीर त पाँच तत्वको पुत्ला मात्र हो, जुन आज छ भोलि माटोमै मिल्छ।
  • जब शरीरमै आफ्नोपन छैन भने, शरीरसँग जोडिएका बाहिरी वस्तुहरूमा उसको आसक्ति (रागः) कहाँबाट हुनु?
  • र जब आसक्ति नै छैन भने, त्याग्ने कसरत (विरागता) को नाटक कसका लागि गर्ने?
  • राग र वैराग्य दुवै द्वैतका शब्द हुन्; ज्ञानी त यी दुवैभन्दा पर अद्वैत स्वरूपमा स्थित छ।

३. साधकका लागि मनन

  • बाहिरी वस्तुहरूलाई शत्रु ठानेर जबर्जस्ती त्याग्ने प्रयास नगर्नुहोस्।
  • आफ्नो भित्री देहाध्यास (शरीर नै म हुँ भन्ने भ्रम) लाई विवेकको ज्योतिले पगाल्नुहोस्।
  • जब शरीरप्रतिको मोह छुट्छ, तब संसारका सारा वस्तुहरूबाट स्वतः पूर्ण मुक्ति मिल्छ।

मनन सूत्र:
"यो शरीर नै म होइन भने संसारका वस्तुहरू कसका हुन्? जसको शरीरमै आसक्ति छैन, उसको लागि राग र वैराग्य दुवै अर्थहीन छाया हुन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):