अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 20

मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः। दशां कामपि संप्राप्तो भवेद्गलितमानसः॥ २० ॥

manaḥ-prakāśa-saṁmoha-svapna-jāḍya-vivarjitaḥ | daśāṁ kāmapi saṁprāpto bhaved galita-mānasaḥ || 20 ||

नेपाली भावार्थ

जसको मन पूर्णतया विलीन (गलित) भइसकेको छ, त्यो महापुरुष जाग्रत् अवस्थाको मानसिक हलचल (मनःप्रकाश), मोह, स्वप्नावस्था र सुषुप्तिको जडता (जाड्य)—यी सबैबाट सर्वथा विमुक्त भएर कुनै एक अवर्णनीय र अलौकिक परम अवस्थालाई प्राप्त गर्दछ।

English Translation

He whose mind has completely dissolved becomes free from the mental display of waking, from delusion, from dreams, and from the dullness of deep sleep; he attains a certain ineffable, supreme transcendental state.

सार संक्षेप: सत्रहौं अध्यायको अन्तिम निष्कर्ष: मुक्ति भनेको मनलाई सुधार्नु होइन, बरु मनको नै आत्मामा पूर्ण विसर्जन (गलितमानस) हुनु हो। जहाँ जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिको सीमा सकिन्छ, त्यहाँ केवल अनन्त शुद्ध सच्चिदानन्द चम्किन्छ।

१. सत्रहौं अध्यायको उपसंहार: 'गलितमानसः'

सत्रहौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्र आत्मसाक्षात्कारको सर्वोच्च र अन्तिम स्थितिको उद्घोष गर्नुहुन्छ:

"दशां कामपि संप्राप्तो भवेद्गलितमानसः"

वेदान्तमा दुई प्रकारका स्थितिहरू हुन्छन्:

  1. अमनस्क भाव (Mindlessness / Thoughtlessness): केही क्षणका लागि विचार रोकिनु।
  2. गलित मानस (Dissolution of Mind): मन रूपी भ्रम नै सधैंका लागि पग्लिएर आफ्नै स्रोत (आत्मा) मा समाहित हुनु।

जसरी नुनको पुतली समुद्रको गहिराइ नाप्न गयो र आफैं पानीमा पग्लिएर समुद्र बन्यो; त्यस्तै साधकको मन जब आफ्नै आत्म-सागरमा पुग्छ, तब मन पग्लिन्छ र केवल परमात्मा बाँकी रहन्छ।

२. चारै अवस्थाबाट विमुक्ति: 'विवर्जितः'

यस श्लोकमा अष्टावक्रले सम्पूर्ण प्रकृतिका विकारहरूलाई समेट्नुभएको छ:

  • मनःप्रकाश: जाग्रत् अवस्थाको दौडधूप र मानसिक प्रक्षेपणहरू।
  • संमोह: संसार सत्य हो भन्ने अज्ञानको भ्रम।
  • स्वप्न: निद्रामा मनले बनाउने काल्पनिक जगत।
  • जाड्य: गहिरो निद्राको तमोगुणी अचेतनता।

गलितमानस ज्ञानी पुरुष यी चारै अवस्थाभन्दा परको तुरीयातीत स्थितिमा स्थित हुन्छ।

३. 'दशां कामपि' — अवर्णनीय परम शान्ति

अष्टावक्रले यस अवस्थालाई कुनै निश्चित नाम दिनुभएको छैन; उहाँ भन्नुहुन्छ: 'दशां कामपि' (कुनै एक अवर्णनीय अवस्था)।
किनकि शब्दहरू मनका उत्पादन हुन्; जहाँ मन नै पग्लियो, त्यहाँ शब्दहरू कसरी पुग्न सक्छन्?

  • केन उपनिषद् भन्छ: "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" (जहाँबाट वाणी र मन प्राप्त गर्न नसकेर फर्किन्छन्)।
    त्यहाँ केवल अनन्त, अगाध, अव्यक्त र परमानन्दमय शान्ति मात्र विद्यमान रहन्छ।

यसरी अष्टावक्र गीताको सत्रहौं अध्याय 'ज्ञानीस्वभावः' सम्पन्न हुन्छ, जसले राजा जनकलाई अष्टावक्र गीताको मुटु मानिने अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' को महासागरमा प्रवेश गर्न तयार गर्दछ।

मनन सूत्र:
"मन पग्लिएपछि न जाग्रत् छ न सपना, न अन्धकार छ न द्वन्द्व; केवल शुद्ध चैतन्यको अनन्त मौन प्रकाश छ।"

अघिल्लो

अध्याय 17 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 18 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):